Փանոս Թերլեմեզյանի համար այդ Պառնասը վերածվում էր մի Գողգոթայի

Ականավոր քանդակագործ Արա Սարգսյանի «Հոդվածներ, ելույթներ, հուշեր» գրքում հատուկ արժեք են ներկայացնում վարպետի հուշագրությունները, որոնցում, գրական ակնբախ ձիրքով, պատկերավոր, երբեմն նուրբ հումորով համեմված, նա պատմում է իր ապրած կյանքի ու մտերիմների արվեստի մասին՝ մեզ պատկերելով նրանց կենդանի դիմանկարը:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում այդ գրքում տեղ գտած «Կտակը» (տես նաև` «Թերլեմեզ թուրքերեն նշանակում է «չքրտնող». Փանոս Թերլեմեզյանի մասին», «Թերլեմեզյանն առաջնակարգ սնայպեր էր») հոդվածից մեկ փոքրիկ հատված:

Բացվեց 1941-ի գարունը։

Այդ գարնանը լրացավ Թերլեմեզյանի ծննդյան 75-ամյակը։ Մեր կառավարությունը որոշեց շուքով տոնել վարպետի ծննդյան պատկառելի տարեթիվը։ Կազմվեց հոբելյանական հատուկ հանձնաժողով։ Ինձ նշանակել էին հանձնաժողովի նախագահ:

Մեր առաջին գործը եղավ նախապատրաստել բազմավաստակ նկարչի ստեղծագործությունների անհատական մեծ ցուցահանդեսը։ Մենք հավաքել էինք այն ամենը, ինչ կար նրա արվեստանոցում, թանգարանում, մասնավոր հավաքածուներում։ Հոբելյանական ցուցահանդեսը, որը դժբախտաբար եղավ մեր ձեռնարկումներից առաջինն ու վերջինը, բացվեց նկարչի տան դահլիճներում, ապրիլի սկզբին:

Բարձր գնահատանքի ջերմագին խոսքերից, ողջույններից ու շնորհավորանքներից հետո, ձայնը տրվեց հոբելյարին։ Թերլեմեզյանը, ինչպես միշտ, պատասխանեց սրտի խորքից բխող պարզ ու անկեղծ խոսքերով։ Այդ խոսքերը հայրենասիրական զգացումների մի մարգարտաշար էր, որը հագեցած էր ժողովրդի նկատմամբ ունեցած մեծագույն սիրով, երախտագիտությամբ, հարգանքով, նրա ապագայի հանդեպ հաստատուն համոզմունքով։ Այժմ` դժվար է ճշտորեն վերհիշել այդ խոսքերը, մանավանդ, որ ոչ ոք դրանք գրի չէր առնում, սակայն մի թևավոր նախադասություն հիշում եմ շատ լավ, այն երբեք չի մոռացվի։ Նա ասաց՝ «Ես եկել եմ իմ ճակատի քրտինքը խառնելու հայ շինականի քրտինքին, որպեսզի մեր երկիրը՝ իմ Հայաստանը, վերաշինենք»:

Խոսելիս նա հենվել էր գավազանին, և այնքան զգալի չէր ձեռների դողոցը, բայց երբ բարձրացրեց գավազանը և իր վերջին բառն ասաց, հուզմունքից թե հրճվանքից ձեռները սկսեցին ավելի ուժգին դողալ:

Այդ հիվանդությունը նա ստացել էր վաղուց, շատ տարիներ առաջ։ Հիվանդության ընթացքը գնալով սաստկանում էր և Փանոսին տանում էր դեպի ֆիզիկական, առավել ևս հոգեկան հյուծումն ու քայքայումը։ Ճակատագրական ինչպիսի հարված էր նկարչի համար կորցնել ձեռների ամրությունը, աշխատունակությունը, ամեն ինչ իր կամքին ենթարկելու ունակությունը։ Չնայած դրան, Փանոսը, իր երկաթյա հաստատակամությամբ, այնուամենայնիվ նկարում էր և նկարեց մինչև իր կյանքի վերջին օրերը։ Մենք բոլորս զարմացած էինք, թե առողջական այդ վիճակով ինչպես էր նա վրձինը վերցնում ու նկարում:

Մի անգամ ես նրան այցելեցի այն ժամին, երբ արվեստանոցում աշխատում էր նոր կտավի վրա։ Ես սպասում էի և ուզում էի տեսնել, թե ինչպես է նա վրձնում կտավը:

Ձախ ձեռքով բռնել էր բարակ, բավական երկար և ողորկ մի ձող, վերջինիս ծայրը հպած էր կտավին, իսկ աջ ձեռքը հենած էր պահում ձողին և սպասում այնքան ժամանակ, մինչև գտներ այն ակնթարթը, երբ աջ ձեռքի դողոցների արանքում ինչ-որ դադար էր առաջանում։ Եվ ահա այդ պահին նա խիստ ճարպկորեն վրձնով հարվածում էր կտավին։ Եվ այսպես, ամեն անգամ, որսալով այդ ակնթարթը, Փանոսը մեծ տանջանքով ու տառապանքով ստեղծում էր նկարը։ Դա մի ողբերգություն էր…

Եթե ստեղծագործության սրբազան պահը բանաստեղծները համարում են հաճելի մի երկունք, երբ մուսան նրանց առաջնորդում է դեպի Պառնասի բարձունքները, ապա Թերլեմեզյանի համար այդ Պառնասը վերածվում էր մի Գողգոթայի, ուր խաչափայտի փոխարեն նկարակալը ուսին, Փանոսը բարձրանում էր լեռն ի վեր…

Սակայն Թերլեմեզյանը երիտասարդական տարիներին եղել էր առողջ, կայտառ, մեծացել էր սարերում, նրա ձեռքը երբեք թշնամու հանդեպ չէր դողացել, նրա գնդակը երբեք իր նպատակակետից չէր վրիպել: 1915-ին, Վանի հերոսական ինքնապաշտպանության օրերին, Փանոսին տանում էին մի պաշտպանակետից մի այլ պաշտպանակետ և հանձնարարում, իր դիպուկ կրակով ոչնչացնել թշնամու հրամանատարներին ու աստիճանավորներին:

Նյութը` Ք. Ա-ի