19-րդ դարի հայ քաղքենի. «Где это Сасун, папа»

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Հ. Հովհաննիսյանի «Հայ թատրոնի պատմություն. 19-րդ դար» գրքից («Դարավերջի բեմը») մի փոքրիկ հատված:

Հայոց պատմության 19-րդ դարն ավարտվում է քաղաքական տագնապներով: «Հայկական հարցը», եվրոպական պառլամենետականների հայապաշտ ճառերը, ռուս արմենոֆիլների գործունեությունը ոչ այնքան առաջ էին մղել մեր ազգային նպատակները, որքան մթնոլորտը ու պաթոս ստեղծել մտավորական շրջաններում: Եվրոպայում և Ռուսաստանում սկսել էին հետաքրքրվել հայոց պատմությամբ ու մշակույթով, գիտական շրջանառության մեջ էին մտնում Հյուբշմանի, Մեյեի, Մառի, Մարկվատի, Վեսելովսկիների ուսումնասիրությունները, և այդ նույն ժամանակ Թուրքիայում որոճում էին լուծելու «Հայկական հարցը» հայերին վերացնելու միջոցով, Ռուսաստանում և Այսրկովկասում փակվում էին հայկական դպրոցները: Թուրքական բռնություններից փախած ամեն հայ, Էջմիածնի փողոցներում սովից մեռնող ամեն մի գաղթական ռուսական բյուրոկրատիայի ու ոստիկանության աչքում կասկածելի տարր էր` նացիոնալիստ-հեղափոխական: Արևելահայ միջավայրում, մանավանդ Թիֆլիսում, չնայած մամուլի տեղեկություններին (որ կցկտուր էին) լավ չէր պատկերացվում, թե ինչ է տեղի ունենում Արևմտահայաստանի գավառներում:

- Где это Сасун, папа, - հարցնում է ռուսախոս գիմնազիստուհին հորը:

- Это там, далеко, - լինում է անտարբեր պատասխանը:

- Իսկ ովքե՞ր պատկերացում ունեին իրավիճակի մասին, և ովքե՞ր էին ազգայնական ու հեղափոխական: Դա փոքրաթիվ մտավորականությունն էր` լրագրողներ, ուսուցիչներ, գրչի մարդիկ, ուսանողներ և «Հայ հեղափոխականների դաշնակցությունը» /տես նաև` «Ռեստորանի կռիվ չէր, որ մարդուն վերցներ, աթոռով հանդերձ դուրս շպրտեր. Հովհաննես Աբելյան»/ պայքարի կոչերով, որ բողոքի ցույցի է վերածում Գրիգոր Արծրունու թաղումը 1892 թվի դեկտեմբերի 27-ին, Թիֆլիսի Գոլովինյան պողոտայում:

Թատրոնի մարդիկ ուղղակի կապ չեն ունեցել քաղաքական խմորումների ու կուսակցությունների հետ: Բայց 90-ական թվականների խաղացանկում վերստին հայտնվել են 60-70-ական թվականների պատմա-հայրենասիրական դրամաները «Երվանդ Բ», «Սմբատ Ա», «Արշակ Բ», «Սանդուխտ», «Վարդան Մամիկոնյան», «Սամվել», «Շուշանիկ», գավառներում` Դուրյանի պիեսները, նաև Մուրացանի «Ռուզանը», Ադամ Սարդարյանի «Ասլան Բալասին», (ըստ «Վերք Հայաստանի» վեպի): Ժամանակն անմիջական արտահայտություն չի գտնում բեմում: Բայց այլ էր գրականությունը` պոեզիան: Իրադարձություններին անմիջականորեն արձագանքում են Թումանյանը, Իսահակյանը, Ալեքսանդր Ծատուրյանը, մի քանի տարի անց` Նար-Դոսը «Մահը» վեպով, հետագայում Շիրվանզադեն «Կործանվածը» դրամայով: Գրչի մարդիկ դառնում են քաղաքական գործիչներ: Ձերբակալվում, կալանք ու աքսոր են կրում Թումանյանը, Իսահակյանը, Շիրվանզադեն, Ղազարոս Աղայանը, նաև ուսուցիչներ, ուսանողներ: Լուսավորության և առաջադիմության դարը հանգում է բռնության ու կոտորածի: 1895 թվի աշնանը Թուրքիայի հայաբնակ վայրերում և ամբողջ արևմտահայ գավառում սկսվում է խաղաղ բնակչության կողոպուտն ու ջարդը: Արևմուտքից բողոքի ձայներ են լսվում: Դեկտեմբերին Փարիզի Պանթեոնի հրապարակից մինչև Սեբաստոպոլյան բուլվար շարժվում է հարյուր հիսուն հազար ցուցարարների բողոքի երթը: «Բոլոր եվրոպացիներս միաձայն բողոքենք ու պահանջենք մեր կառավարություններից սանձել վերջապես այդ թուրքերի բռնությունները, - որոտաձայն կոչ է անում ֆրանսիական աջ սոցիալիստների պարագլուխ Ժան Ժորեսը: Իզուր էին բոլոր խոսքերը:

Նյութը` Ք. Ա.-ի