Արա Գյուլեր. «Համոզմունքս է` հայ լինելն առավելություն է»

Գիտություն և Մշակույթ 17 Հուլիս, 2013 21:57

Բարև ձեզ»,- ասաց Թուրքիայից Հայաստան եկած աշխարհահռչակ լուսանկարիչ Արա Գյուլերն իր հայրենակիցներին, ու երևանյան մթնոլորտը նրա այցով մի քանի օր հետաքրքիր դարձավ: Մանավանդ որ լուսանկարիչն իր հետ Հայաստան էր բերել 130-ից ավելի աշխատանք: «Բարև ձեզ» խորագրի ներքո դրանք ցուցադրվեցին Ազգային պատկերասրահում' հարուցելով անսովոր աշխուժություն ու ոգևորություն:

Իսկ կյանքի մակընթացություններն ու տեղատվությունները ճաշակած, մասնագիտական երկար ու ձիգ ճանապարհ անցած Գյուլերն իր շուրջը ծավալվող եռուզեռն ընդունում էր որպես սովորական երևույթ ու հորդորում գոնե չհոգնեցնել իրեն. շոգ է, իսկ ինքը` 85 տարեկան: Գյուլերով ու նրա լուսանկարներով տարվելու թունդ պահին Ազգային պատկերասրահի ցուցասրահում հայտնվեց դիրիժոր, ՀՀ ժողովրդական արտիստ Հովհաննես Չեքիջյանը, և հանդիպման աղմկոտ ընթացքը փոխվեց: «Բարև ձեզ»,- ներկաներին ողջունեց մաեստրո Չեքիջյանը, իսկ Արա Գյուլերի հետ ողջագուրվեց հին բարեկամի պես: Պարզվեց` տասնամյակներ առաջ Թուրքիայում նրանք նույն դասարանում են սովորել, նույն նստարանին նստել: «Ինչ բան է կյանքը. քանի տարի է անցել, մի ամբողջ կյանք, հիմա նորից կողքիդ նստած եմ, բայց ոչ թե Ստամբուլում ենք, այլ Երևանում, ու աշակերտ չենք, ցավոք»,- ասաց մաեստրոն ու նստեց իր ընկեր մաեստրոյի կողքին:

800 հազար լուսանկարների հեղինակ է Արա Գյուլերը, եղել է «Ենի Իստամբուլ», «Թայմ լայֆ», «Փարիզ մատչ», «Ստեռն», թերթերի, «Մագնում» գործակալության ֆոտոլրագրող, «Հայաթ» ամսագրի լուսանկարչական բաժնի ղեկավար: Միացյալ Թագավորությունում հրատարակված «Լուսանկարչության բրիտանական ամսագիր» տարեգրքում ճանաչվել է աշխարհի 7 լավագույն լուսանկարիչներից մեկը: Օտարալեզու շատ ամսագրերի շապիկներին ու էջերին հաճախ տեսած կլինենք հեռավոր երկրների խուլ արվարձանների, աղքատ թաղամասերի մոռացված բնակիչների, աշխարհանվաճ ու անհայտ մարդկանց լուսանկարներ` չիմանալով, որ դրանց հեղինակն Արա Գյուլերն է: Նրա անհատական ցուցահանդեսները կազմակերպվել են հարյուրավոր քաղաքներում

Տասնյակ պարգևների, պետական մրցանակների է արժանացել հայազգի լուսանկարիչը: Հարցազրույցներ է անցկացրել Ուինսթոն Չերչիլի, Պաբլո Պիկասոյի, Սալվադոր Դալիի, Բեռնար Ռասսելի հետ: Այս հայտնիների նույնքան հայտնի լուսանկարները բացառիկ են ինքնատիպ ու բնորոշող ձեռագրով, գեղարվեստական ու փաստագրական նշանակությամբ: Եվ ամենակարևոր արժեքը` դրանք պատմություն են:

Արա Գյուլերի գործունեության կարևոր էջերից է մոռացված Աֆրոդիտիաս քաղաքի «հայտնաբերումն» ու լուսանկարների միջոցով մարդկության ուշադրությունը պատմամշակութային այդ կոթողի վրա հրավիրելը: Երկու անգամ բարձրացել է Արարատ լեռն ու հարյուրավոր լուսանկարները տարածել աշխարհով մեկ: Աշխարհը նրա միջոցով է իմացել նաև Նեմրութ սարի մասին: Լուսանկարչի համաշխարհային վաստակն ու ձեռքբերումները նախորդ դարի 40-50-ականներից միջազգային լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում են:

Արա Գյուլերը չորրորդ անգամ է Հայաստանում, սովետական ժամանակներում էլ է եկել, միշտ կապ է ունեցել տարբեր ոլորտների գործիչների հետ:

Վարպետի հետ հանդիպումը նախատեսված էր, բայց նա պատրաստ չէր լրագրողական հարձակումներին ու հարցերի տեղատարափին: Ուստի խոսում էր հակիրճ, ըստ էության: Հայերեն բառապաշարը հաճախ չէր հերիքում, ակամա անցնում էր թուրքերենի: Այնուամենայնիվ, հռչակավոր ֆոտոժուռնալիստն ինքն իր մասին ստիպված եղավ որոշ մանրամասներ պատմել:

Ներկայացնում ենք մի քանի հատված նրա խոսքից, որ վերաբերում են կինոյի հետ իր առնչություններին:

Մորական կողմով 400 տարվա պոլսահայ եմ, հայրս շապինգարահիսարցի է: Չգիտեմ` զորավար Անդրանիկի հետ ազգակցական կապեր ունեցե՞լ է, թե ոչ: Համոզմունքս է` հայ լինելն առավելություն է: Աչքս բաց եմ արել թատրոնում: Բայց ներկայացումները կուլիսներից եմ տեսել: Միայն կուլիսներից կարելի է ճիշտ գնահատել ներկայացումը, դահլիճը խաբում է: Կարելի է ասել` կեղծ միջավայրում եմ մեծացել, որովհետև թատրոնը կեղծիք է: Ինչպե՞ս կարող է Համլետը 100 անգամ սպանվել, կեղծ չէ, բա ի՞նչ է: Կինոն եմ սիրել. երիտասարդ տարիներիս մի քանի ֆիլմ եմ նկարահանել: Կինոն արվեստ է, իսկական արվեստ, ռեժիսորը' լուրջ մասնագիտություն: Ռեժիսորն արվեստագետ է, կազմակերպիչ, ումից կախված են ֆիլմի ամբողջ ընթացքն ու արդյունքը:

Ես չէի էլ պատկերացնում, որ լուսանկարիչ կդառնամ, տարված էի կինոյով, ֆիլմերս ցուցադրվում էին էկրաններին: Մի օր էլ սկսեցի ուղղակի խաղալ լուսանկարչական ապարատով, մի լրագիր էլ ձեռքս ընկավ, ու այդ օրվանից լուսանկարչությունը գրավեց ինձ: Մտածեցի' ավելի լավ, եթե լուսանկարիչ դառնամ, կպտտվեմ աշխարհով մեկ, մարդկանց ճշմարիտ պահերը ցույց կտամ: Լուսանկարչությունը կյանքն է արտահայտում, ուղիղ կապ ունի կյանքի հետ, դրա համար էլ այն ինձ միանգամից գրավեց:

Դարձա ոչ թե սովորական լուսանկարիչ, այլ ֆոտոժուռնալիստ, խնդրում եմ ուշադիր լինել. դրանք տարբեր են, ինչպես տարբեր են բժշկությունն ու ատամնաբուժությունը: Առաջին աշխատանքը 1948 թվականին արեցի. Աթաթուրքի արձանն էին ջարդել, լուսանկարեցի ու հրապարակեցի:

Կինոն ուրիշ աշխարհ է: Կինոյի մարդիկ հավերժ են, ես էլ ցանկացել եմ հենց այդ հավերժությունը հավերժացնել: Ժամանակին Սոֆի Լորենը, Բրիջիտ Բարդոն, Դասթին Հոֆմանը և մյուսները երիտասարդ են եղել: Բայց ինձ հետաքրքրել է ոչ թե նրանց արտաքին գեղեցկությունը, այլ դերասանի ու մարդու էությունը, խառնվածքը: Գեղեցկությունն անցողիկ է, իսկ մի հատիկ ճիշտ լուսանկարը կարող է այդ դերասաններին մշտապես գեղեցիկ, հետաքրքիր ու գրավիչ պահել:

… Իսկ Փարաջանովն ընկերս էր: Շատ է եղել Ստամբուլում. հանդիպում էինք, մտահղացումներ իրականացնում: Շատ եմ լուսանկարել նրան: Բայց այդ լուսանկարների մեծ մասը նա կտրտեց ու կոլաժներ սարքեց: Մի անգամ ատրճանակը դեմ տվեց իր քունքին ու ասաց` նկարիր: Ես էլ նկարեցի: Այդպիսին էր Փարաջանովը:

Արա Գյուլերը, բնականաբար, պատմելու հսկայական նյութ ուներ, բայց, ինչպես երևում էր, տրամադրված չէր: Կյանքի հսկայական ճանապարհ անցած, բովանդակ աշխարհը ոտքի տակ տված, հնարավոր ու անհնար դեպքերի ականատես լուսանկարիչը խոսելու հետ երբեք էլ սեր չի ունեցել. այսպես ներկայացրեց նրա ուղեկիցը: Այն ինչ պիտի պատմի, լուսանկարել է:

Հայաստանյան ցուցահանդեսի աշխատանքները Հայաստանին նվիրեց: «Այսօր էլ նայեք, վաղն էլ. կհավնիք` աղեկ, չեք հավնիր` դուք գիտնաք: Ասանկ լուսանկարած եմ»,- ավարտեց վարպետը: