Գյոթեի «Վարդը» Արարատյան դաշտում

Ձեզ ենք ներկայացնում Դանիել Երաժշտի «Ազգ» օրաթերթում տպագրված «Գյոթեի «Վարդը» Արարատյան դաշտում» հոդվածը:

«Փոքրիկ տղան մի վարդ տեսավ,
Տեսավ մի վարդ դաշտի միջին...»
Գյոթե

Վաղուց ի վեր արվեստը բնորոշվում է որպես երկրորդ իրականություն: Այն կարելի է դիտել նաեւ որպես մի «մեդիում» (ոգեմիջնորդ) հավերժի եւ հպանցիկ իրականության միջեւ: Այս իմաստով «երկրորդ իրականությունը» ավելի իրական է, քան` առաջինը:
Տեղին է հիշել Գարեգին Նժդեհի ասույթը. «Իբրեւ անօթ՝ վաղուց է խորտակվել Բեթհովենը, չկայ նա, կան սակայն, մնում են նրա ակորդներն աստուածային»: Արվեստում նույնիսկ անկենդան իրերն, ասես, կյանքի են կոչվում, իմաստավորվում: Դա հաճախ իրագործվում է այս կամ այն առարկային մարդկային հատկություններով օժտելու միջոցով` մի երեւույթ, որը կոչվում է անտրոպոմորֆիզմ:
Օրինակ, վարդը: Քանի՜-քանի՜ պոետներ, նկարիչներ գովերգել են վարդի կերպարը:

Ծաղկապաշտ ճապոնացի Յասունարի Կավաբատան ասում էր, թե յուրաքանչյուր ծաղկի խիզախությունն այն է, որ ծաղկում է յուրովի: Այդպես էլ արվեստում` յուրաքանչյուր արվեստագետ յուրովի է «պճնում» իր «ծաղիկը»: Խոսքը տարբեր մենկաբանությունների մասին է, քանի որ միեւնույն առարկան, երեւույթ` իբրեւ խորհրդանիշ, իր մեջ պարունակում է մեկնության տարբեր հնարավորություններ, ավանդույթ դարձած պատկերացումներ: Արվեստում տարածված խորհրդանիշներից է վարդը: Այս ծաղիկն ունի մեկնության ահռելի դիապազոն: Ահավասիկ, Ջեյմս Հոլլի խորհրդանիշների բառարանից տեղեկանում ենք, որ Վեներային խորհրդանշող վարդը, ի սկզբանե, սպիտակ էր, իսկ երբ փուշը ծակեց նրա ոտքը, արյան կաթիլներից վարդը կարմրեց: Քրիստոնեության շրջանում վարդը դարձավ Մարիամ Աստվածածնի խորհրդանիշը: Տիրամորը երբեմն անվանում էին «անփուշ վարդ», քանզի փուշը մեղքի խորհրդանիշ է: Ըստ ավանդույթի, նախքան Ադամի մեղսագործությունը դրախտում վարդն աճում էր առանց փուշ: Իտալական միջնադարյան արվեստում Տիրամայրը պատկերվել է նաեւ վարդը ձեռքին (կամ մանուկ Հիսուսի ձեռքին): Հայտնի են նաեւ ֆլամանդացիներ Յակոբ Յորդանսի եւ Էրազմուս Քվելլինի կտավները, որոնցում Տիրամայրը եւ մանուկ Հիսուսը շրջապատված են վարդի դրասանգներով:

Կարմիր վարդը նաեւ խորհրդանշում է նահատակների արյունը, որի կաթիլներից վարդեր են բխում: Սպիտակ վարդը նշանակն է սրբության: Իսկ դեղին վարդի խորհուրդը` թախիծն է: Տարիներ առաջ տարածված մի երգում հենց այդպես էլ ասվում էր. «Желтая роза эмблема печали»: Արեւելյան պոեզիայում վարդը եւ սոխակը խորհրդանշում են սերը: Հիշենք Ջամիին, Հաֆեզին, Սաադիին, Նաղաշ Հովնաթանին, Սայաթ-Նովային:
Անդրադառնալով Պետրոս Ղափանցու պոեզիայի խորհրդաբանությանը` Շուշանիկ Նազարյանը մեջբերում է Թեոդիկի միտքը. «Էջմիածնի միաբան Ղափանցի Պետրոս վարդապետը «...բաղձացել է, որ «Վարդենին»` Հայ ազգը նորատունկ բողբոջի...»: Նույն խորհրդանիշը տեսնում ենք Գրիգորիս Աղթամարցի կաթողիկոսի «Ծաղկունք ասեն» տաղում, որի մասին Մայիս Ավդալբեկյանը գրում է. «Այս դեպքում բլբուլը հեղինակ պիտի դիտել, իսկ վարդը` Հայրենիք»:

Արեւմտաեվրոպական պոեզիայում վարդին նվիրված ամենահայտնի բանաստեղծություններից է Վոլֆգանգ Գյոթեի «Վայրի վարդը»:
Բնապաշտ Գյոթեն, անշուշտ, գիտեր, որ «մի ծաղկով ոչ գարուն կգա», ոչ էլ` ամառ, ուստի իր պոեզիայի պարտեզում «Մանուշակ» բանաստեղծության կողքին «տնկեց» «Վայրի վարդը»: Այս երկու այլաբանական երգերը հակապատկերներ են, խնձորի երկու կեսերի պես լրացնում են միմյանց եւ պատկերացում տալիս սիրո անիմանալի ելեւէջների մասին:
Գերմանագետ Լեւոն Սարգսյանի փոխանցմամբ գերմանական գրականագիտության մեջ ընդունված մեկնաբանությամբ վարդը կույս աղջկա խորհրդանիշն է: Աղջիկը դիմադրում է տղային, բայց ապարդյուն` տղան տիրանում է նրան:

Մեկնության խնդիրներ են ծառանում ոչ միայն այս կամ այն բանաստեղծության բնագիրն ըմբռնելու, այլեւ թարգմանելու կամ երաժշտության վերածելու պարագայում: Օրինակ, Ֆրանց Շուբերտի «Վայրի վարդը» երգը վկայում է, որ կոմպոզիտորի եւ պոետի մեկնաբանության մեջ տարաձայնություններ չկան: Շուբերտի երգի խաղացկուն մեղեդին այնքան պարզ է, որ ժողովրդական երգի է նմանվում, նույնիսկ մանկական երգի: Սրան նպաստում են նաեւ մեղեդու հնչյունների կրկնաբանությունները, քառակուսի կառուցվածքը: Անպաճույճ է նաեւ հարմոնիկ հենքը: Մեղեդին ծավալվում է մաժոր հարմոնիաների վրա: Լուսավոր մաժորում թեւածող երգի 16 տակտերի ընթացքում հանդիպում ենք միայն երեքը, այն էլ հպանցիկ տեսիլքի պես չքանում են: Զարմանում ես, արդյոք սա նույն Շուբերտն է, ով այս երգից մոտ մեկ տարի առաջ, 1814-ին կերտել է իր ամենաողբերգական երգերից մեկը` «Գրեթխենը ճախարակի մոտ»՝ նույն Գյոթեի խոսքերով: Զարմանալի է, ինչպե՞ս կարելի է անմեղությունը կորցրած աղջկա վշտի մասին այդքան ուրախ երգ գրել:
Այս պարադոքսը կարելի է լուծել Ալեքսանդր Պուշկինի հայտնի բանաստեղծության օգնությամբ: Ահավասիկ.

Եթե կյանքը քեզ կխաբի,
Մի՛ զայրացիր, մի՛ սըգա,
Խոնարհ եղիր ու մի լար,
Հավատա, լավ օր կգա:
Սրտի կյանքն ապագան է:
Ներկան խորթ ու տանջալի,
Անցողիկ է ամեն բան,
Ինչն անցնի, դա հաճելի:
(թարգմ.՝ Դանիել Երաժիշտի)

Ահա այսպես, երբ կյանքի բարձունքից հետադարձ մի հայացք ես ձգում, անցյալն այդքան ցավոտ չի ընկալվում: Այս առումով Գյոթեի «Վարդ» երգը կարծես հանճարի մի ժպիտ լինի:
Նման տրամադրությամբ է համակված Ֆրիդերիկայի երգը` Ֆրանց Լեհարի նույնանուն օպերետից, որը նվիրված է Գյոթեի կյանքին: Օպերետում պոետի սիրեցյալ Ֆրիդերիկան հիշում է իր անցյալն ու երգում նույն «Վայրի վարդը» երգը...
Մեկնաբանության տեսակետից չի տարբերվում նաեւ Հայնրիխ Վերների «Վայրի վարդը» երգը, որը գրված է Շուբերտի ազդեցությամբ: Սրանց կողքին Սալվադոր Դալիի պատկերած շքեղ վարդի պես վեր է խոյանում հայ դասական ռոմանսի հիմնադիր Ռոմանոս Մելիքյանի (1883-1933) «Վարդը»: Այս ռոմանսը եւ «Աշնան երգը» լույս են տեսել 1911-ին. Պետերբուրգում: Նոտաների անվանաթերթը ծաղկազարդել է մեծն Վարդգես Սուրենյանցը: «Վարդը» ռոմանսը գրված է Հովհաննես Թումանյանի թարգմանության հիման վրա` թարգմանություն, որ իր դասականությամբ եւ ժողովրդի կողմից սեփականացնելու առումով համարվում է ինքնուրույն բանաստեղծություն: Թե ինչպես է մեկնաբանել այն Մելիքյանը, կարելի է տեսնել Դավիթ Սողոմոնյանին հասցեագրված նամակում. «...Ինչ կա ավելի խոր ապրեցնող մի հեռանկար, քան մահը, երբ մարդ զգում է, թե ինչքան ասելու-երգելու բան ունի, երբ տեսնում ես, որ բոլոր վառ հույսերը դեռ հեռվում են, եւ դու ձգտում էիր այդ գեղեցկության, բայց հանկարծ Fatum-ը (ճակատագիրը- Դ. Ե.) գալիս է... եւ «բայց էլ չօգնեց փշոտ վարդին..»:

Արվեստագետի տագնապը արտահայտված է նաեւ Աթաբեկ Խնկոյանի խոսքերով գրված «Ես բլբուլ եմ» երգում, որի մասին Գ. Գյոդակյանը գրում է. «...Վշտահար սոխակի կերպարը, որից խլել են վարդը, եւ այլեւս չի իմանում, թե այսուհետեւ ո՞ւմ համար պիտի երգի իր երգերը, այստեղ ավելի շատ ընկալվում է որպես ողբերգական կերպարը այն երգչի, որը կորցրել է կյանքի ամենաթանկ ու գեղեցիկ պարգեւը, տանջալիորեն վերապրում է իր արվեստի ավելորդությունն ու ապարդյունությունը»: Ինչպես հավքերը նախազգում են մոտալուտ երկրաշարժը, այնպես էլ Ռոմանոս-«սոխակը», ասես, նախազգում էր 1915-ի. հայերի ցեղասպանությունը, այնուհետեւ 1917-ի հեղաշրջումը, որից հետո ռուս բանաստեղծ Վլադիսլավ Խոդասեւիչը գրել էր.

«Բավ է, պետք չէ Արվեստը վեհ,
Երկրին երգն է ափսոս,
Հանգչիր Տասսոյի վառ կանթեղ,
Դուն էլ լռիր, Հոմերոս...
Գեղեցիկը եւ հուր լեզուն
Խորթ է խուռն ամբոխին:
Հարմոնիայի սովյալ որդուն
Չի ընդունում քաղքենին...
( Թարգմ. Դանիել Երաժիշտի)

20-րդ դարասկզբից սկսած մշակույթի գոյության մասին մտահոգությունը համատարած էր: 1920-ին լույս տեսավ Օսվալդ Շպենգլերի «Եվրոպայի մայրամուտը» աշխատության 2-րդ հատորը, որը ներկայացնում է համաշխարհային մշակույթի պատմության ելեւէջները:
Մշակույթին հերթական հարվածը հասցրեց նացիստական Գերմանիան: Ըստ էության, կոմպոզիտոր Անտոն Վեբեռնը արտահայտում էր Եվրոպայի ամբողջ մտավորականության տագնապը. «Այն, ինչ կատարվում է այժմ Գերմանիայում, հավասարազոր է հոգեւոր կյանքի ավերման»: Ոչ պակաս ավերածությունների ականատես ենք նաեւ այսօր, երբ «մշակույթը ողբում է ինքն իր վրա»... Այնպես որ, ժամանակին Ռոմանոս Մելիքյանի մտահոգությունը տեղին էր: Պատահական չէ, որ մի գողտրիկ վարդի թառամելը նրա սրտում արձագանքվեց որպես մեծ աղետի սկիզբ:
Ռ. Մելիքյանը պարզապես վերաիմաստավորել է Գյոթեի բանաստեղծությունը եւ ստեղծել սեփական մի գլուխգործոց...

Աղբյուրը` «Ազգ» օրաթերթ

Նյութը պատրաստեց` Ք. Ա-ն