Նահատակների արյունը, որի կաթիլներից վարդեր են բխում

Սկիզբը` «Գյոթեի «Վարդը» Արարատյան դաշտում»:

Շուբերտի մեկնությունը պայմանավորել է իր իսկ երգի պարզ ձեւը, տեւողությունը, որ պարունակում է 16 տակտ, նույնը եւ Վեռների երգը, որ տեւում է ընդամենը 14 տակտ: Շուբերտի երգը շարադրված է արեւշող «սոլ-մաժոր» տոնայնության մեջ, Վեռների երգը` հովվերգական «ֆա-մաժոր»-ում, իսկ Ռոմանոս Մելիքյանինը` «Լուսնի սոնատի» խորհրդավոր «դո դիեզ-մինորում»` համակված բեթհովենյան խստաշունչ քնարերգությամբ եւ դրամատիզմով: Մելիքյանի երգի մեղեդին բաղկացած է երկու մասից` նախերգից եւ կնկներգից:

Ինչպես լուսինը տակից, դաշնամուրի 6 տակտ նախանվագի ընդերքից բխում է երգի մեղեդին: Հոգոցի պես` այն սկսվում է շունչ-պաուզայից` «Ի խորոց սրտի», նման Շոպենի դաշնամուրային 1-ին բալլադի թեման սկսող պաուզային: Մեղեդին աստիճանաբար բարձրանում է վեր: Հնչուժը կուտակվում է եւ 21-րդ տակտում` բարձրակետում, ամենալարված պահին հանկարծ մարում է (պիանիսիմո) եւ կրկներգում մեղեդին հետզհետե խոնարհվում է խորաշունչ պաուզաներով «կապված» եւ «սեկվենցիայի» վարընթաց օղակներով վերադառնում է ի «շրջանս յուր»:

Երգի առաջին մասում Գ. Գյոդակյանը նկատում է. «Վարդը տեսած ու մոտ վազող տղայի անհամբեր, բորբոքված վիճակը, քաղելու որոշումը, ապա վարդի թառամելը»:

Իրոք, 21-22 տակտերում բոլոր արտահայտչամիջոցները խորհրդանշում են թառամելու պահը, սակայն թառամելը` «պրոցես» է, որը շարունակվում է մինչեւ երգի վերջը: Ի դեպ, վարդի ակնթարթային թառամելը տեղի է ունենում Գյոթեի «Ֆաուստում»` «Մեֆիստոֆելի շնչից», երբ Զիբելը Գրեթխենի համար վարդեր էր պոկում: Ըստ Գյոդակյանի, Ռոմանոսի երգի երկրորդ մասը «արտահայտում է իրադարձության ընդհանուր ողբերգական լուծման հետ կապված ափսոսանքի ու թախծի զգացմունքներ»:

Հիրավի, ափսոսանքի արտահայտությունն այնքան է տարածված հայկական երգերում, որ դրանք կարելի է բնորոշել որպես «ափսոսանքի ժանր»: Ահա «ափսոսանքի երգերից» մի քանի դարձվածներ: Օրինակ, «Հազար ափսոս, Մոկաց Միրզեն», «Ափսոս, Անուշ, սարի ծաղիկ»», «Չէ՞ քո Անին ափսոս է», «Բայց ափսոս, որ երազ էր» եւ այլն: Սա պայմանավորված է այն մեծ կորուստներով, որ ունեցել է հայ ժողովուրդը:

Ի՞նչ արտահայտչամիոջներով է կոմպոզիտորը արտահայտում ափսոսանքը:

Նախերգի նվագակցության կաշկանդված (սինկոպային) ռիթմի զսպանակը արձակվում է կրկներգում, ինչի հետեւանքով հնչյունային զանգված պոռթկումին` «մակընթացությանը» հաջորդում է կրկներգի «տեղատվությունը»: Մյուս դիպուկ հնարքը հետեւյալն է. մինչ մեղեդին գահավիժում է, բասը խորանում, դաշնամուրի աջ ձեռքի ակորդները հակառակ շարժումով վերընձյուղվում են` կրկնությամբ հանդերձ, յոթ անգամ: Տարբեր աստիճաններից վերսկսվող այդ յոթ հնչյունաբույլերը կարելի է համեմատել երկնքում անհետացող օդապարիկների հետ, որոնք քամին պոկել է մի երեխայի ձեռքից, եւ նա ափսոսանքով նայում է նրանց հետեւից:

Կամ դա հենց պոկված վարդի բույրն է «քուլա-քուլա » գոլորշանում երկրից` երկինք...

Երգի ազդեցիկ արտահայտչամիջոցներից է նաեւ հարմոնիան: Իր երգի մեղեդին Ռոմանոս Մելիքյանը թեւավորում է Վագների, Շոպենի արվեստում բյուրեղացած ռոմանտիկ հարմոնիաներով, ստեղծելով հնչյունային մի միկրոտիեզերք, որում ճախրում է երգը: Բավական է նշել Շոպենի հիշյալ 1-ին բալլադի թեմայի սկիզբը: Ավելին, Ռոմանոսը երգում կիրառում է հետեւյալ վագներյան սկզբունքը, որ վառ կերպով արտահատված է «Տրիստան եւ Իզոլդա» օպերայում: Դիսոնանս, լուծում պահանջող լարված ակորդը լուծվում է, ավելի ստույգ փոխակերպվում է հաջորդ լարված դիսոնանս ակորդի, որն իր հերթին լուծման կարիք ունի: Այսպես, ստեղծվում է դիսոնանսների մի շղթա, որը երկարաձգում է լարվածությունը եւ լուծումը դառնում է թվացյալ:

«Վարդ» երգում դաշնամուրի դիսոնանսի (հարց)-կոնսոնանսի (պատասխան) հերթագայությունը խաղը նմանեցնում է աստղերի թարթող լույսին: Երգի վերջում կոմպոզիտորը, հնարավորություն ունենալով լուծելու դիսոնանսը, խուսափում է եւ երգն ավարտում անպատասխան հարցով: Եվ, ասես, Ռոմանոս Մելիքյանն էլ Վահան Տերյանի պես հարցնում է. «Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես»...

Ինչպես վերը նշվեց, տարբեր ազգերի կոմպոզիտորները Գյոթեի բանաստեղծության բնագրում նույնն են տեսել, միեւնույն խորհրդանիշը միանշանակ մեկնաբանել, մինչդեռ Մելիքյանը ստեղծել է ողբերգական հակապատկեր: Եվ դա կարելի է բացատրել Նարեկացուն բնութագրող Հովհաննես Թումանյանի հետեւյալ խոսքերով. «Այստեղ («Նարեկում»- Հ. Մ.) արդեն հայի լեզուն չի, որ խոսում է, բերանը չի, որ պատմում է, կրակված սիրտն է, որ այրվում է, երկիրը բռնած, տանջած հոգին է, որ մռնչում է մինչեւ երկինք»:

Հիրավի, արվեստը` երկրորդ իրականությունն ավելի իրական է. այսօր չկան Թումանյանը, Գյոթեն, Շուբերտը, Ռոմանոս Մելիքյանը, չկա նաեւ «փոքրիկ տղան» եւ նրա պոկած վարդը, սակայն արվեստում այդ վարդը անթառամ է եւ մշտաբույր:

Ամփոփելով` մի անգամ եւս հարկ է նշել, որ Թումանյան-Ռոմանոս Մելիքյանի «Վարդը» իր արժանի տեղն ունի արվեստի անդաստանում` Գյոթեի-Մոցարտի «Մանուշակի», Գյոթե-Շուբերտի, Գյոթե-Վեռների, Գյոթե-Լեհարի անթառամ «ծաղիկների» կողքին: Եվ նկատի ունենալով մեկնաբանության բազմազանությունը, երախտապարտ կոմպոզիտորները վստահորեն կարող են Գյոթեին դիմել բանաստեղծ Վահիդ Թաբրիզիի խոսքերով: «Քո վարդը, քո նոճին խլել են սրտիս անդորրը, քո հակինթը մանուշակ դարձած, փթթում է հասմիկի վրա...»:

Աղբյուրը` «Ազգ» օրաթերթ

Նյութը պատրաստեց`  Ք. Ա-ն