Հեղափոխությունը և սոցիալիզմը նրա մեջ մտազգացում էր, հավատ և գիտություն, պաֆոս և իմացություն

Իմ ծանոթությունը մեր բանաստեղծության ավագ ըների հետ մոտ 35 տարվա անցյալ ունի: Առաջին անգամ Հակոբ Հակոբյանին, լավ չեմ հիշում, որտեղ եմ տեսել՝ «Մուրճ» ամսագրի խմբագրատա՞նը, ուր հաճախում էինք իբրև աշխատակիցներ ամսագրին, թե՞ մի ընկեր մեզ ներկայացրել է իրար:

Այդ ժամանակ նա արդեն կազմակերպված բանաստեղծ էր, իր ուրույն և եզակի դիրքն ուներ գրականության մեջ: Ադա Նեգրիի նրա հաջող թարգմանություններից շարունակ արտասանվում էին երեկույթների բեմերից, և «Նամուս ու ղեյրաթը» շատերն անգիր գիտեին:

Երբ, նոր ծանոթացած օրերում, հարցրի, թե որտե՞ղ է պաշտոնավարում, նա մի իմաստալից պատասխան տվեց, որ մինչև այսօր անջնջելի տպավորված է ուղեղիս մեջ:
- Կապիտալիզմի ամրոցում:
- Չեմ հասկանում, - ասացի ես:
- Բանկի մեջ: Բանկերը բուրժուազիայի ամուր բերդերն են, մինչև չգրավենք այդ բերդերը, կապիտալիստները զինաթափ չեն լինի:

Նրան հանդիպում էի «Գուտենբերգ» գրավաճառանոցում, որը գտնվում էր այն բանկի մոտ, ուր պաշտոն ուներ նա:

Գրքեր էին որոնում. նրա հետաքրքրության առանցքը տնտեսական-սոցիալական հարցերն էին, այն ժամանակվա գրաքննությունից թույլատրված գրքեր, որոնք գլխավորապես գիտական-տնտեսական բնույթ ունեին և մասնագետներին մատչելի:

Նկատի առնելով տվյալ ժամանակը, նա բավական էրուդիցիա ուներ սոցիալիզմի և հեղափոխության հարցերի մեջ, հեղափոխության և սոցիալիզմի հույզերը նրա հոգեկան տարերքն էին կազմում: Հեղափոխությունը և սոցիալիզմը նրա մեջ, եթե կարելի է այսպես որակել, մտազգացում էր – հավատ և գիտություն, պաֆոս և իմացություն: Եվ այս դրսևորվում էր ամեն դեպքում, ամեն առիթի, թե՛ ծանոթների ընտրության մեջ, երաժշտության և բանաստեղծության մեջ. օրինակ, նրա ամենասիրած բանաստեղծներն էին` Նեկրասով, Օգարև, Մելշին, Վերհարն, Ադա Նեգրի, որոնց նա անհամեմատ բարձր էր դասում եվրոպական և ռուսական հայտնի բանաստեղծներից:

1910 թվի սկզբում Գարեգին Լևոնյանի «Գեղարվեստ» գրական հանդեսի երրորդ պրակում միաժամանակ լույս տեսան Հակոբյանի «Նոր առավոտ» և իմ «Աբու – Լալա Մահարի» պոեմները: Երկուսն էլ խանդավառությամբ ընդունվեցին ընթերցողների կողմից: Ես ևս շատ հավանել էի «Նոր առավոտը»: Հակոբյանը կարողացել էր գեղարվեստորեն, լիրիկական զեղումներով առարկայացնել իր գաղափարների աշխարհը: Դա սոցիալիստական անդրանիկ և հաջող պոեմն էր մեր գրականության մեջ:

Փողոցում հանդիպեցինք իրար: Անկեղծորեն և ջերմորեն շնորհավորեցինք իրար մեր հաջողությունը և գնացինք ճաշարան՝ տոնելու մեր գրական հաղթանակը: Հակոբյանի տիկինն էլ մեզ հետ էր:

- Սիրելի Ավետիք, - ասաց նա` գինու բաժակը բարձրացնելով, - մեր պոեմները երկու ընտիր ցուլեր են` իրար դեմ կանգնած, ճակատ-ճակատի … խմենք նրանց կենացը:
- Բայց մեր ցուլերը իրար չեն հանդիպում, նրանց ուղիները տարբեր են, - ասացի ես:
- Ճշմարիտ է, դու գնում ես անապատ, ես գնում եմ գործարան: Զարմանալի բան է, - շարունակեց նա, - երկուսս էլ դժգոհ ենք իրականությունից, հակառակ ենք ցարիզմին, կապիտալիզմին, բայց ինչո՞ւ են մեր ճանապարհները բաժանվում:
- Թերևս տեմպերամենտի՞, միջավայրի՞ արդյունք, - հարցրի ես:
- Մեր ընկերների մեջ հաճախ ենք խոսել քո մասին, ինչո՞ւ մեզ հետ չես քայլում. այ տղա, ուզածդ ի՞նչ է էս աշխարհքից – մի բոստան՝ Արազի ափին, մի Շուշիկ ու աշխատանք… էդ կտանք քեզ. պրծա՞նք:
- Սիրելիս, - պատասխանեցի ես, - բոստան կարող եք տալ, բայց Շուշիկին` երբեք:
- Եվ զվարթ ծիծաղեցինք մեր խոսքերի վրա:

Ավ. Իսահակյան «Երկերի ժողովածու» հատոր V

Նյութը՝ Ք. Ա.-ի: