Ղարաբաղյան հրադադարից 20 տարի անց. BBC-ի անդրադարձը (լուսանկարներ)

Ղարաբաղյան հրադադարից անցել է 20 տարի: Միջազգային ճանաչում ունեցող բրիտանական BBC գործակալությունը վերլուծական անդրադարձ է կատարել Ղարաբաղյան հարցին` ժամանակագրության տեսքով:

1994 թվականի մայիսի 5-ին Հայաստանը, Ադրբեջանը և «չճանաչված» Լեռնային Ղարաբաղն ստորագրեցին Բիշքեկյան արձանագրությունը, որի կետերից մեկը հակամարտող կողմերի միջև հրադադարն էր:

Ինչպես ասվում է փաստաթղթում, այս արձանագրությունն ստորագրողները հակամարտող բոլոր կողմերին կոչ են արել կատարել խելամիտ քայլեր և դադարեցնել կրակը մայիսի 8-ի լույս 9-ի կեսգիշերից սկսած:

Բիշքեկում կայացած այդ հանդիպումից հետո՝ մայիսի 9-ին, Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար Մամեդրաֆի Մամեդովն ստորագրեց այս համաձայնագիրը, մայիսի 10-ին՝ Հայաստանի պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանը, իսկ մայիսի 11-ին՝ Լեռնային Ղարաբաղի բանակի հրամանատար Սամվել Բաբայանը:

Ի՞նչ է տեղի ունեցել դրանից հետո` այս սառեցված հակամարտության ընթացքում

• 1994 թվականի մայիսի 12-ին Բիշքեկյան արձանագրությունն ուժի մեջ է մտնում:

• 1994 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Ղարաբաղի Գերագույն խորհուրդը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության նախագահ է նշանակում Ռոբերտ Քոչարյանին:

• 1995 թվականի մարտի 23-ին Ղարաբաղյան հակամարության հարցով Վիեննայի համաժողովի ընթացքում ԵԱՀԿ-ին համանախագահության մանդատ է տրվում:

• 1996 թվականի նոյեմբերի 24-ին առաջին համընդհանուր քվեարկության արդյունքում Ռոբերտ Քոչարյանը դառնում է «չճանաչված ԼՂՀ»-ի նախագահ:

• 1996 թվականի դեկտեմբերի 3-ին Լիսաբոնում տեղի ունեցած ԵԱՀԿ գագաթնաժողովի ընթացքում այդ կազմակերպության 54 անդամները, բացի Հայաստանից, ստորագրեցին լիսաբոնյան համաձայնագիրը: Այդ համաձայնագրի հիմնական սկզբունքները ներառում են Հայաստանի և Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, Լեռնային Ղարաբաղի իրավական կարգավիճակը՝ որպես Ադրբեջանի կազմում ինքնակառավարման բարձր մակարդակով տարածք, ինչպես նաև երաշխավորում ԼՂ-ի և նրա բնակչության անվտանգության երաշխիքները:

• 1997 թվականի հունվարի 1-ին ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը փոխում է ձևաչափը. այժմ նա ունի 3 համանախագահ՝ Ֆրանսիա, Ռուսաստան, ԱՄՆ: Այդ ձևաչափով ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը գործում է մինչ օրս, սակայն Ադրբեջանի դժգոհությունը՝ այդ եռյակում Ֆրանսիայի ներկայության հետ կապված, բարդացրեց բանակցությունները:

• 1997 թվականի հուլիսի 18-ին Մինսկի խմբի համանախագահները հակամարտող կողմերին ներկայացնում են տիրող իրավիճակի կարգավորման առաջարկների փաթեթ: Այս փաթեթը կազմված էր երկու պայմանագրերից. առաջինը սահմանում էր զինված բախումների դադարեցման կետեր, երկրորդը նվիրված էր ԼՂՀ-ի կարգավիճակին: «Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը… չի կարող որոշվել Ադրբեջանի Հանրապետության կամ ԼՂ-ի իշխանությունների միակողմանի գործողություններով»,-ասվում է նախաբանում:

• 1997 թվականի սեպտեմբերի 8-ին՝ այն բանից հետո, երբ Ռոբերտ Քոչարյանը նշանակվեց Հայաստանի վարչապետ, Ղարաբաղի նախագահ ընտրվեց Արկադի Ղուկասյանը:

• 1997թվականի դեկտեմբերին Մինսկի խումբը փուլային տարբերակներ առաջարկեց հակամարտության լուծման համար: Այս փուլային տարբերակներն ուղղված էին զինված հակամարտությանը վերջ դնելուն: Այն տարբերվում էր զինված հակամարտությանը դադարեցման մասին նախատեսված ծրագրերից նրանով, որ զինված ստորաբաժանումները պետք է դուրս բերվեին իրենց դիրքերից, իսկ զինված գործողությունների տարածքներում տեղակայվեին ԵԱՀԿ խաղաղապահները՝ կանխելով երկու կողմերի անսպասելի հարձակումները: Լաչինի միջանցքը, որը կապում է Հայաստանը Ղարաբաղի հետ, ըստ ծրագրի՝ մնացել է Ղարաբաղի զինված ուժերի վերահսկողության տակ, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակի որոշման համար ստեղծվել է հայ-ադրբեջանական համատեղ հանձնաժողով: Հայաստանն ու Ադրբեջանը համաձայնել են այդ ծրագրին, սակայն Լեռնային Ղարաբաղի ղեկավարությունը մերժել է այն:

• 1998 թվականի փետրվարի 3-ին Հայաստանի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց՝ Ադրբեջանին չափազանց մեծ զիջումներ անելու մեղադրանքների մեծ ալիքի ֆոնին:

• 1998 թվականի նոյեմբերի 9-ին Մինսկի խումբը հանդես եկավ միութենական պետության առաջարկով, ըստ որի՝ Ադրբեջանն ու Լեռնային Ղարաբաղը մնալով միասնական պետության շրջանակում, պետք է ստանան հավասար կարգավիճակ: Ադրբեջանը մերժեց  այդ առաջարկը՝ հայտարարելով, որ դա հակասում է Լիսաբոնյան փաստաթղթին:

• 1999 թվականի ապրիլի 2-ին Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահները հանդիպում են  ԱՊՀ գագաթնաժողովի շրջանակում՝ Մոսկվայում: Կողմերը պայմանավորվում են կանոնավոր հանդիպումների մասին: Հաջորդ 7 ամիսներին ընթացքում 5 հանդիպում է տեղի ունենում:

• 2001թվականի ապրիլի 3-7-ը Ֆլորիդայում՝  Մինսկի խմբի շրջանակում, ԱՄՆ հավանավորության ներքո, տեղի են ունենում Ռոբերտ Քոչարյանի և Հեյդար Ալիևի բանակցությունները:

• 2004 թվականի փետրվարի 19-ին Բուդապեշտում ՄԱԿ-ի խաղաղարար ծրագրի անցկացման ժամանակ ադրբեջանական բանակի սպա Ռամիլ Սաֆարովն սպանում է հայ ուսանող Գուրգեն Մարգարյանին:

• 2006 թվականի ապրիլի 13-ին Սաֆարովին Բուդապեշտի դատարանը ցմահ ազատազրկման է դատապարտում:

• 2007 թվականի նոյեմբերի 29-ին Իսպանիայի մայրաքաղաքում հռչակվում են, այսպես կոչված, Մադրիդյան սկզբունքները: Այս սկզբունքները հիմնված էին բռնությունից հրաժարվելու, տարածքային ամբողջականության և ինքնորոշման հիման վրա: Հաջորդող տարիներին սկզբունքները մի քանի անգամ վերանայվել են: 

• 2008 թվականի մարտին տեղի ունեցան 1994 թվականի զինադադարի հայտարարումից հետո ամենածանր զինված բախումները: Հայաստանն ու Ադրբեջանը մեղադրեցին միմյանց` տեղի ունեցած միջադեպի համար, կողմերից յուրաքանչյուրը մարդկային կորուստներ ունեցավ:

• 2008 թվականի նոյեմբերի 2-ին Մոսկվայում Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի նախագահները Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ հռչակագիր ստորագրեցին: Հռչակագրում կողմերը խոստացան շարունակել բանակցային գործընթացը, նպաստել Հարավային Կովկասում իրավիճակի բարելավմանը:

• 2010 թվականի հոկտեմբերի 27, «Աստրախանյան հռչակագիր». Ռուսաստանի միջնորդության շնորհիվ ձեռք բերվեց ռազմագերիների ազատման համաձայնագիր:

• 2012 թվականի օգոստոսի 31-ին Ռամիլ Սաֆարովն արտաքսվեց Ադրբեջան: Մի քանի օր անց նախագահ Իլհամ Ալիևը նրան ներում շնորհելու հրաման է ստորագրում: Սաֆարովի ազատումն առաջացրեց միջազգային հանրության քննադատության մեծ ալիք ու նախազգուշացման առիթ այն մասին, որ այս քայլը կարող է բարդացնել հակամարտության կարգավորման հետագա գործընթացը:

Վերջին տարիներին ԼՂ-ի հարցով խաղաղ բանակցային գործընթացը կանգ է առել: Շարունակում է ռազմատենչ հռետորաբանությունը հնչել երկու կողմերից, իսկ հակամարտության գոտում դիպուկահարների կրակոցներից մարդիկ են զոհվում: