Իրատեսական ՀԱՊԿ-ն ու իդեալական ՆԱՏՕ-ն

Հայաստան-ՆԱՏՕ հարաբերությունների մասին զրուցել ենք մշակութաբան Լևոն Մարգարյանի հետ:

- Լևոն, վերջերս դուք այցելել էիք Բրյուսել, ՆԱՏՕ-ի գրասենյակ՝ ճանաչողական այցով: Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք այցը, ինչպիսի՞ն են ձեր տպավորությունները:

Այցը կազմակերպվել էր Հայաստանում Մեծ Բրիտանիայի դեսպանատան կողմից: Հայաստանյան խումբը բավական բազմազան էր, խմբի մեջ կային ինչպես պետական ապարատը ներկայացնող մարդիկ, այնպես էլ քաղաքացիական սեկտորը ներկայացնողներ, լրագրողներ, առանձին վերլուծաբաններ, այդ թվում և ես: Երկօրյա այցի ընթացքում հանդիպեցինք մի շարք դիվանագետների հետ, հատկապես տարածաշրջանի պատասխանատու դիվանագետների հետ: Ընդհանուր տպավորությունը բավական հստակ է՝ թե՛ ՆԱՏՕ-ն, թե՛ Հայաստանը հասկանում են, որ մոտակա ապագայում Հայաստանը դժվար թե անդամագրվի ՆԱՏՕ-ին: Ըստ էության, դա չէ ամենակարևորը, ամենակարևորը թերևս այն է, որ Հայաստան-ՆԱՏՕ հարաբերությունները զարգանան ինտենսիվ տեմպերով ու պահպանեն նույն վստահության աստիճանը, որ կա այժմ: Վրաստանի օրինակը ցույց է տալիս, որ չնայած Վրաստանը ու ՆԱՏՕ-ն անդամագրման պատրաստակամություն են հայտնել, բայց ամեն դեպքում կան որոշակի խոչընդոտներ, ու չնայած այդ խոչընդոտներին՝ Վրաստանն ու ՆԱՏՕ-ն բավական ակտիվ համագործակցում են: Ամենակարևորը թերևս սա է, ու հենց այստեղ է Հայաստանի անելիքը՝ թե՛ քաղաքական ինստիտուտների, թե՛ հասարակական տեղեկատվության մակարդակում ավելի ինտենսիվ դարձնել փոխճանաչելիությունը:

- Դուք համեմատում եք Հայաստանն ու Վրաստանը ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցության համատեքստում. Վրաստան-ՆԱՏՕ հարաբերությունները կարո՞ղ են մեր համար օրինակ ծառայել ՆԱՏՕ-ի հետ հարաբերությունների կառուցման համար: Ինչքանո՞վ է նպատակահարմար այդօրինակ համեմատությունը:

Վրացական օրինակը նպատակահարմար է երկու պատճառով, նախ ինչպես Վրաստանը, այնպես էլ Հայաստանը հետխորհրդային ճամբարի երկիր է ու սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական էվոլյուցիայի որոշ ուղիներ միանման են: Հետո, թե Հայաստանը, թե Վրաստանը ըստ էության արևմուտքի հմար հետաքրքրություն են ներկայացնում, որովհետև վերջիններս թե քաղաքական, թե քաղաքակրթական կամուրջի կարիք ունեն, կամուրջ, որը արևմուտքին կկապի արևելքի հետ: Վրաստանի հետ համեմատության երկրորդ կարևոր գործոնը այն է, որ վրացական օրինակը ցույց է տալիս, որ ՆԱՏՕ-ի ստանդարտները բավական ճկուն են, ու խնիդրը ոչ այնքան անդամագրվել-չանդամագրվելն է, այլ շփումների բովանդակությունը: Այս առումով Հայաստանը փաստորեն աչքի առաջ ունի փայլուն օրինակ դասեր քաղելու: Հիմնական տարբերությունը կայանում է նրանում, որ Վրաստանը իտարբերություն Հայաստանի մանիֆեստացրել է իր քաղաքական ու քաղաքակրթական հեռանկարները, վեկտորենրը բացառապես ուղղելով դեպի ԱՄՆ, Եվրոպա, Արևմուտք: Հայաստանը դա չի արել, որովհետև ունի տարածաշրջանային խնդիրներ, Լեռնային Ղարաբաղի խնդիր և այլն:

- Բայց չէ՞ որ Վրաստանը նույնպես ունի տարածքային բազմաթիվ խնդիրներ, ինչպես նաև խնդիրներ՝ կապված Ռուսաստանի հետ:

Իհարկե ունի, ու դրանք բավական բարդ խնդիրներ են: Տարածաշրջանում ունենալ Ռուսաստանի նման հակառակորդ բավական բարդ է, մանավանդ Վրաստանի նման փոքր երկրի համար: Բայց դա այն գինն է, որ վրացական նոր քաղաքականությունը վճարում է իր արևմտամետ նկրտումների բացահայտ արտահայտման դիմաց: Հայաստանն իր տարածքային խնդիրներում կապված Լեռնային Ղարաբաղի հետ ավելի հավասարակշռված է գործում, պահպանելով լավ հարաբերություններ, թե ՌԴ-ի, թե Վրաստանի հետ: Միակ խնդիրը Լեռնային Ղարաբաղն է, որի խաղաղ կարգավորման գործում Հայաստանը ըստ էության աշխատում է:

- Խոսեցիք Լեռնային Ղարաբաղի ու ընդհանրապես տարածաշրջանի մասին: Ինչպիսի՞ն է ՆԱՏՕ-ի դիրքորոշումն այց հարցում, մասնավորապես Լեռնային Ղարաբաղի կոնֆլիկտի դեպքում ՆԱՏՕ-ն ինչ դիրքորոշում ունի:

Գիտեք, ինչպես հարկն է՝ նման կառույցներում այդպիսի նուրբ հարցերի պատասխանը ավելի քան նուրբ է լինում: ՆԱՏՕ-ն որպես արևմտյան արժեհամակարգի կրող, հստակ ասում է, որ դատապարտում է բռնությունը, օրինակ՝ նաև վերջին շրջանում սահմանի վրա կատարվող դեպքերը: Բայց, միաժամանակ, թե ՆԱՏՕ-ի պաշտոնական ու փաստաթղթային դիրքորոշումը, թե ընդհանրապես արևմուտքի դիրքորոշումը նման հարցերում հստակ է՝ նրանք չեն միջամտելու միջպետական կոնֆլիկտներին՝ գոնե կոնֆլիկտների բուն փուլում: Հնարավոր մասնակցություն իհարկե հնարավոր է, բայց ոչ Հայաստանի դեպքում: Եվրոպացի դիվանագետները պատրաստ են երաշխիքներ տալ Հայաստանին, բայց այդ երաշխիքների դիմաց վճարվող գինը կարող է թանկ նստել Հայաստանի վրա: Վրաստանի պարագայում, փաստորեն ՆԱՏՕ-ն խոստանում է աջակցել, հետևաբար նաև՝ մասնակցել խնդիրների լուծմանը, բայց կա ռուսական խոչընդոտը թե՛ անդամագրման պարագայում, թե՛ հեռանկարի առումով: Արդյոք ՆԱՏՕ-ն պատրա՞ստ է այնքան ներկայություն ապահովել տարածաշրջանում, որ կարողանա բացառել կամ գոնե նվազեցնել ռուսական գործոնը։ Սա դեռևս անպատասխան հարց է:

- Այսինքն ՆԱՏՕ-ն ու Ռուսաստանը հակադի՞ր են իրար:

Միանշանակ նման բան ասել չի կարելի, բայց իրականում այդպես է: Չնայած կողմերը համագործակցում են իրար հետ, բայց բոլորիս համար պարզ է ռուսական շահերի բացահայտ հակադրությունը ՆԱՏՕ-ի շահերին: Հայաստանի դեպքում նրանց հակադիր դիտարկելը կարող է նեղացնել որոշումների կայացման շրջանակը, այո նրաք հակադիր են, բայց քաղաքական այլ տրամաբանության շրջանակներում կարելի է հակադիր բևեռների միջև ստաբիլություն պահել, ինչն էլ դեռևս անում ենք:

- Ո՞րն է մեր համար նախընտրելի, ՀԱՊԿ-ը՞, թե՞ ՆԱՏՕ-ն, արդյոք կարելի է միանշանակ ընտրություն կատարել:

Իդեալական հեռանկարի առումով, բնականաբար, ՆԱՏՕ-ն, իրական քաղաքականության առումով, բնականաբար, ՀԱՊԿ-ը: Այստեղ կարծում եմ Հայաստանի քաղաքականությունը պետք է ճկունություն ցուցաբերի, միանգամից երկու հարց լուծելով, ինչն էլ, կարծես, անում է: Քաղաքական իրականության ու անվտանգության դիրքերից ելնելով համագործակցի ՀԱՊԿ-ի հետ, ու նաև Ռուսաստանի, քաղաքակրթական հեռանկարի ու համագործակցության մակարդակում ընդլայնի հարաբերությունները ՆԱՏՕ-ի հետ: Այստեղ թերևս արդեն խնդիր կա երկրի ներսում ձևավորել հասարակական-քաղաքական դիսկուրս, որի նպատակը կլինի քննարկել Հայաստան-ՆԱՏՕ փոխհարաբերությունները: Ընդ որում, այդ դիսկուրսի կարևորությունը ոչ թե ՆԱՏՕ-ի պրոպագանդայով զբաղվելն է, այլ փորձելը Հայաստանի քաղաքական դաշտում ընտրության բազմազանություն մտցնել՝ հակակշռելով ռուսական բևեռին: Սա էլ, թերևս, ընդդիմության հետաքրքրությունների օրակարգում պետք է լինի: