Նախիջևանի ղեկավարը հրաժարական է տալիս 27 տարվա կառավարումից հետո. ի՞նչ է դա նշանակում․ BBC

BBC-ն գրում է․ «Նախիջեւանի ղեկավարը հրաժարական է տալիս։ Վասիֆ Թալիբովը ղեկավարել է հանրապետությունը 27 տարի, աչքի է ընկել շաբաթօրյակներով, նույնիսկ Ադրբեջանի համար մարդու իրավունքների նկատմամբ կոշտ վերաբերմունքով։ Ինչպես նաև՝ պարտադիր գրականության ցանկով, որտեղ ներառված էր Էքզյուպերիի «Փոքրիկ Իշխանը»։

Թեև Նախիջևանի Գերագույն խորհրդի մամուլի ծառայությունը հրաժարականի պատճառ է համարում առողջական վիճակը, վերլուծաբանները տարածաշրջանի երկարամյա մշտական ​​ղեկավարի պաշտոնանկությունը կապում են նախագահ Իլհամ Ալիևի՝ իր վերահսկողության տակ ինքնավարությունը վերադարձնելու մտադրության հետ։

Նույնիսկ Ադրբեջանի չափանիշներով, որտեղ ամեն ինչ այնքան էլ լավ չէ մարդու իրավունքների հարցում, Թալիբովի ղեկավարման ոճն առանձնանում էր յուրահատուկ ինքնատիպությամբ։

Բաքվում նրա հրամանագրերին ոմանք հետաքրքրությամբ էին հետևում, ոմանք՝ սարսափով։ Օրինակ՝ նա կազմել էր երիտասարդների հայրենասիրական դաստիարակության համար նախատեսված գրքերի ցանկ, որտեղ ներառվել էին Մոպասանի, Դրայզերի, Էքզյուպերիի ստեղծագործությունները, ինչպես նաև Մաքիավելիի «Տիրակալը» պետական ​​կառավարման հայտնի ուղեցույցը։

Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանից անջատված այս էքսկլավում պարբերաբար շաբաթօրյակներ էին անցկացվում պետական ​​ծառայողների համար։

Թաղումների ու հարսանիքների ժամանակ արգելվում էր չափից շատ ուտել և հարբել։ Իսկ իրավապաշտպան կազմակերպությունները, որոնք դեռ կան Ադրբեջանում, երկար տարիներ չեն աշխատում Նախիջեւանում։

Թալիբովը նաև արգելել էր շորեր չորացնել պատշգամբներում և տանը հաց թխել։

Պաշտոնյաների մոտ միլիոններ՝ աղքատ տարածաշրջանում

Հանրապետության ղեկավարի հրաժարականին նախորդել են պաշտոնյաների աղմկահարույց ձերբակալություններ՝ հատուկ ծառայությունների մասնակցությամբ։ Այդ պաշտոնյաների մոտ տասնյակ միլիոնավոր դոլարներ են գտել, չնայած այն հանգամանքին, որ տարածաշրջանը հարուստ չէ, և բնակչության մի մասը լքել է այն։

Տնտեսագետ Թոգրուլ Մաշալլին ասում է, որ Նախիջեւանը սուբսիդավորվող շրջաններից էր, որը մեծապես կախված էր կենտրոնի փողերից։

«Նա կարողացել էր ստեղծել Հյուսիսային Կորեա Վենեսուելայի ներսում»

Լրագրողները, իրավապաշտպանները և այլ փորձագետներ տարիներ շարունակ մատնանշում են, որ Վասիֆ Թալիբովի գլխավորած Նախիջևանում մարդու իրավունքների վիճակը նույնիսկ ավելի վատ է, քան մնացած Ադրբեջանում։ Նրանք խոսել են այս էքսկլավում իրավապաշտպանների, լրագրողների և քաղաքականությունից դուրս մարդկանց հետապնդումների և ծեծի մասին։

Միջազգային հետաքննական OCCRP կազմակերպությունը Նախիջեւանն անվանում է «Թալիբովի տիրույթ». այնտեղ մարդը կարող է խոշտանգվել հատուկ ծառայությունների կողմից և նույնիսկ սպանվել, իսկ բիզնեսը խստորեն վերահսկվում է նրա ընտանիքի կողմից։ Իսկ շատերը պարզապես Նախիջեւանից փախել են Բաքու կամ Թուրքիա։

Իրավապաշտպան Ռասուլ Ջաֆարովը 2008 թվականից ի վեր մի քանի անգամ այցելել է Նախիջեւան և համակարգը «ավելի կոշտ» է անվանել։

«Մենք հաճախ ենք արձանագրել տնտեսական և քաղաքական իրավունքների խախտումներ այս տարածաշրջանում, և եղել են մարդիկ, ովքեր լքել են Նախիջևանը և՛ քաղաքական, և՛ բիզնես նկատառումներով»,- ասում է նա BBC-ին։ «Բաքվի հետ տարբերությունն այն էր, որ ֆորմալ արդարադատության մեխանիզմներ գործնականում չկան, նույնիսկ դժվար էր այնտեղ փաստաբան գտնելը»:

«Նախիջևանում Թալիբովը կառուցեց զորանոցային ռեժիմ, որը եզակի է նույնիսկ մնացած Ադրբեջանի համար,- BBC-ին ասում է քաղաքական վերլուծաբան Զարդուշտ Ալիզադեն:- Նա կարողացավ ստեղծել Հյուսիսային Կորեա Վենեսուելայի ներսում»:

Միաժամանակ նա կարծում է, որ Թալիբովի հրաժարականից հետո տարածաշրջանում «հանգստություններ» կլինեն, որոնք, սակայն, ընդհանուր առմամբ, չեն խոսում Ադրբեջանում մարդու իրավունքների հետ կապված իրավիճակի փոփոխության մասին։

Նախագահների հայրենիքը

Տնտեսագետ Մաշալլին նշում է, որ Նախիջևանի և այլ շրջանների միջև կարևոր տարբերությունն իրականում սեփական տնտեսական քաղաքականությունն էր. ինքնավարությունն ինքն էր տնօրինում կենտրոնից ուղարկված գումարները։

Վասիֆ Թալիբովը Ադրբեջանի կազմում ինքնավար հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահն էր, որը նույնիսկ ավելի վաղ, քան պաշտոնական Բաքուն հայտարարեց ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու մասին՝ դեռևս 1990 թվականի հունվարին։ Ճիշտ է, Թալիբովը երբեք հասարակական կոնֆլիկտներ չի ունեցել կենտրոնական իշխանության հետ, նա լավ հարաբերությունների մեջ է եղել Ալիև ավագի հետ և մեդալներ է ստացել Իլհամ Ալիևի ձեռքից։

Կարևոր է, որ Հեյդար Ալիևը՝ Ադրբեջանի նախկին նախագահ և ներկայիս նախագահ Իլհամ Ալիևի հայրը, ծնվել է Նախիջևանում։

Ալիև ավագը թաքնվում էր Նախիջևանում, երբ 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին ԽՍՀՄ ղեկավարության աչքից ընկած էր։ Այդտեղից է նաեւ Ադրբեջանի մեկ այլ նախագահ՝ Ժողովրդական ճակատի առաջնորդ Աբուլֆազ Էլչիբեյը, ով երկիրը ղեկավարել է մինչեւ 1993 թվականի ամառ։ Երբ հեղաշրջման արդյունքում Էլչիբեյը ստիպված եղավ փախչել Նախիջևան, այնտեղից Բաքու վերադարձավ Հեյդար Ալիևը, ով այն ժամանակ կառավարեց Ադրբեջանը մինչև իր մահը՝ 2003 թ.։

Եվ հիմա Իլհամ Ալիեւը պարտավորվել է այս ինքնավարությունը վերադարձնել իր վերահսկողության տակ։

Քաղաքագետ Սուլհադդին Աքփերը կարծում է, որ դա ժամանակի հարց էր, քանի որ ֆորմալ միատարր երկրի կազմում առանձին հանրապետության գոյությունը «քաղաքական անհեթեթություն» է։

Նրա խոսքով, 2020 թվականին Ղարաբաղում երկրորդ պատերազմի ավարտից հետո «տարածաշրջանում ի հայտ եկավ նոր քաղաքական իրողություն, ինչի նկատառումով այն պետք է վերացվեր»։ Նա կարծում է, որ իշխանությունների հաջորդ քայլը լինելու է Նախիջեւանի ինքնավարության վերացումը»։