Ստեփան Զորյանը՝ Մանուկ Աբեղյանի մասին

Մինչև 19-20 թթ. Թիֆլիսում ամեն ազգի երեխաներ, երբ նավաստու գլխարկներ էին գնում' դրանց ճակատի մակագրությունները սովորաբար լինում էին միայն ռուսերեն. «Герой», «Шалун», «Матрос» և այլն: Երբեք չէի տեսած, որ մի հայ երեխա իր այդպիսի գլխարկի վրա ունենար հայերեն մակագրություն: Բայց ահա 14-15 թթ. Իմ ամենօրյա ճանապարհին – Սոլոլակից մինչև Վորոնցովի արձանը – երբեմն հանդիպում էի հիսունի մոտ միջահասակ, ոսկրոտ ու պնդակազմ մի ակնոցավոր մարդու, որ մի փոքրիկ տղայի ձեռքը բռնած' քայլում էր դանդաղ և երբեմն մեկ – երկու խոսք ասում նրան:

Արտակարգ ոչինչ չուներ այդ մարդը, սակայն նա, ճշմարիտն ասած, իմ ուշադրությունը գրավում էր շնորհիվ այն գլխարկի, որ կրում էր նրա հետի երեխան. Նավաստու մի գլխարկ, որի ճակատին կա հայերեն մակագրություն:

Դա ինձ ոչ միայն հետաքրքրում էր, այլև զարմացնում: Զարմացնում կրկնակի. ո՞վ է այս մարդը, որ բացառություն է կազմում ամբողջ քաղաքում' երեխայի գլխարկի վրա գրել է տվել հայերեն, այն էլ մեր ազգային էպոսի նշանավոր հերոսի անունը - «Մհեր»:

Եվ երկար ժամանակ դա հանելուկ էր ինձ համար:

Սակայն մի օր, երբ մի ընկերոջ հետ անցնում էի քաղաքային Ալեքսանդրյան այգով, այդ ակնոցավոր հայը հանդիպեց նորից իր փոքրիկ տղայի հետ' «Մհերը» ճակատին:

Ես ընկերոջս ուշադրությունը հրավիրեցի ինձ անծանոթ քաղաքացու վրա և հարցրի. «Ո՞վ է այս մարդը: Ճանաչո՞ւմ ես»:

Ընկերս զարմացած նայեց ինձ. «Ինչպե՜ս: Դու չես ճանաչում մի՞թե: Մանուկ Աբեղյանն է»:

Այդ անունն ինձ համար պարզեց թե՛ հայերեն մակագրությունը, թե՛ Մհեր անունը, և թե շա՜տ բան … որովհետև ծանոթ էի Աբեղյանի գիտական ուսումնասիրություններին, գրի առած էպոսի վարիանտին. նա ուներ այդ ժամանակ (ճիշտ է, ոչ մեծ շրջանում) լուրջ գիտնականի և լուրջ հայագետի համբավ: Ուրեմն նա հայ լեզուն ու կուլտուրան ո՛չ միայն գրքերի մեջ էր սիրում ու գնահատում ոմանց նման, այլև կենցաղում ամենօրյա:

Մինչ այդ ես այնպես գիտեի, որ նա դասախոս է Էջմիածնի ճեմարանում, բայց պարզվեց, որ մի տարի է, ինչ տեղափոխվել է Թիֆլիս և հիմա դասեր ունի Ներսիսյան դպրոցում: Ոչ միայն ես, այլև շատ-շատերը չգիտեին այս պարագան: Սակայն շուտով Աբեղյանը Թիֆլիսում դարձավ պոպույլար մարդ: Երբ Վալերի Բրյուսվը 16 թ., Թիֆլիս գալով, կարդաց իր նշանավոր դասախոսությունը հայ պոեզիայի մասին, դրվատելով առանձնապես մեր էպոսն ու միջնադարյան մեր բանաստեղծությունը, Թիֆլիսի հայ բուրժուական ինտելիգենցիան հիացած էր, խանդավառված:

Նրա համար նորություն, հայտնագործություն էր այդ ամենը. «Ինչպե՞ս է, որ մերոնք այս մասին չեն գրում … Ես չէի կարող երևակայել, որ Ֆրիկ անունով հայ բանաստեղծ կա, - զարմանում էին նրանք,-իսկ էպոսը ինչ սքանչելիք է: Ինչո՞ւ չեն հրատարակում»:

Բարեբախտաբար եղան ձայներ, որոնք կշտամբում էին ժողովրդից և նրա հոգևոր կուլտուրայից կտրված այդ ինտելիգենցիային, որ ծանոթ չէր

Աբեղյանի, Կոստանյանի ուսումնասիրություններին: Այսքան տարի Աբեղյանը գրում և խոսում է մեր էպոսի և միջնադարյան բանաստեղծության մասին, և սրանք չէ՛ն հետաքրքրվել …. Տանու տերերին «օրհնյա ի տեր» չկա …

Ստ.Զորյան, «Հուշերի գիրք»

Նյութը՝ Ք.Ա.–ի