Հին և միջնադարյան հայոց ռազմական մշակույթի կարևոր բաղադրիչները պահպանվել և խորապես ներծծվել են հայկական մշակույթի տարբեր բնագավառների մեջ․ Արմեն Այվազյան

Պատմաբան, քաղաքական գիտությունների դոկտոր Արմեն Այվազյանն իր ֆեյսբուքյան էջում գրել  է․

«Այսօր ՖԲ էջիս մի օգտատիրոջ հետ փոքր զրույց-բանավեճ ունեցա։ Կարծում եմ, արժե այն ներկայացնել նաև առանձին գրառմամբ (մանր կրճատումներով), որովհետև հարցը վերաբերում է հայոց ռազմական մշակույթին, որի գոյությունը ոմանք մերժում են, չեն նկատում կամ չեն ցանկանում նկատել։
Հունվարի 28-ին շնորհավորելով Հայկական բանակի օրը, մասնավորապես, գրել էի. «Հայկական բանակն ունի առնվազն 3,5-հազարամյա պատմություն, գուցեև ավելին։ Այս փաստը գիտակցելուց հետո միայն հայերը կսկսեն հասկանալ իրենց պատմությունը, իրենց մշակույթը և իրենց հոգեկերտվածքում խոր արմատներ ձգած արժեհամակարգային դրույթները, որոնք սերում են հին ու միջնադարյան հայկական գերհեղինակավոր ու ստվարաթիվ ռազմական դասից»։
Այս միտքը ֆեյսբուքյան մի օգտատեր մերժել էր՝ գրելով, թե «Պատմություն ունենալը չի նշանակում ունենալ մշակույթ, [հայկական] ռազմական մշակույթը կորել է։ Դժբախտաբար մենք ժառանգել ենք սովետական մշակույթը... Մշակույթը այն է, ինչով այսօրվա զինվորը, իսկ որ ավելի կարևոր է, գեներալը առաջնորդվում է։ Ինչքանով շփվել եմ, դեռ հեռու ենք, ու ձեր ասածը իմ ականջին հնչում է որպես ուղղակի գեղեցիկ խոսքեր, դժբախտաբար իհարկե․․․»։ 

Պատասխաններումս նշել եմ. 

«Հին և միջնադարյան հայոց ռազմական մշակույթը, իհարկե, չէր կարող ամբողջությամբ պահպանվել, բայց դրա կարևոր բաղադրիչները, մասնավորապես արժեհամակարգային դրույթները պահպանվել, սերնդեսերունդ փոխանցվել և խորապես ներծծվել են հայկական մշակույթի տարբեր բնագավառների մեջ, այդ թվում՝ գրականության, բանահյուսության, երաշժտության, ճարտարապետության... Այդ մասին ավելի մանրամասն կարող եք կարդալ հետևյալ գրքում՝ «Հայ զինվորականության պատվո վարքականոնը (4–5-րդ դարեր)»։

Ձեր ամնիջական-անձնական շփումները նկատում եք, իսկ Արցախյան 1-ին, 2-րդ և 3-րդ պատերազմներում կամավորության ու հերոսության հազարավոր դեպքերը չեք նկատում։ Զինվոր էլ կա, զինվոր էլ, գեներալ էլ կա, գեներալ էլ։ Եթե մեր ռազմական մշակույթը մեռած լիներ, կամավորական ջոկատների անունները չէին դրվի «Արաբո», «Տիգրան Մեծ», «Սասունցի Դավիթ» և «Սասնա Ծռեր» (կազմավորվել է, ի դեպ, 1991 թ.) անուններով։ Այդ տարիներին չէին գրվի ու չէին երգվի տասնյակ ռազմահայրենասիրական երգեր, որոնցում հիշատակվում են մեր հին հերոսները։ Չէին ստեղծվի հին ու նոր հերոսների գեղանկարներ հայկական ավանդական միջնադարյան տարազով։ Չէին քանդակվի տասնյակ ճարտարապետական մեծ ու փոքր կոթողներ, որոնցում կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում հին հայկական զինանշանները։ Չէին նկարահանվի հայոց ռազմական պատմությանը նվիրված կինոֆիլմեր, որոնցից ամենավերջինը Նժդեհի մասին ֆիլմն էր։ Մի քանի տասնյակ հայ գնդերեց քահանաներն էլ չէին կատարի իրենց հազարամյակներով սրբագործված հոգևոր ծառայությունը Հայկական բանակում։

Այս շարքը կարելի է երկար շարունակել։ Այնպես որ՝ ավելի լայն և ուշադիր նայեք ու կտեսնեք, թե որն է հայկական ռազմական մշակույթը։ Մշակույթը բոլորովին այն չէ, ինչ կարելի է տեսնել-շոշափել սահմանափակ թվով անձնական շփումներում»։

Իսկապես, կարելի է շատ ավելի ընդարձակ պատասխանել այն հարցին, թե ինչ չափով է պահպանվել հայոց ռազմական մշակույթը և ինչ ազդեցություն է գործել ներկա հայկական մշակույթի վրա, բայց, կարծում եմ, այստեղ այսքանն էլ բավարար է։ 

ՀԱՅՈՑ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԵՂԵԼ Է, ԿԱ ԵՎ ԿԼԻՆԻ, ՔԱՆԻ ԴԵՌ ԿԱ ՀԱՅ ԱԶԳԸ»։