ՀՀ-ում փախստականների 42%-ը հայտնել է, որ մանկապարտեզ չհաճախող երեխա ունի, ուսման մակարդակը վատթարացել է. ՅՈՒՆԻՍԵՖ

Ներկայումս Հայաստանում հաշվում է 115,388 փախստական, այդ թվում՝ 36,000 երեխա, որոնք երկիր են փախել 2023 թվականի սեպտեմբերի վերջին կամ ուղեկցվել Լաչինի միջանցքով 2022 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերը՝ միանալով 2020 թվականի հակամարտությունից հետո տեղահանված 26,700 մարդկանց։ Այս մասին ասված է ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի Հայաստանի մարդասիրական իրավիճակի վերաբերյալ հաշվետվության մեջ, որը կազմվել է 2024-ի վերջին:

Հաշվետվության մեջ, մասնավորապես, ասվում է. «2024 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ ԿԳՄՍ նախարարությունը հաղորդել է 16232 փախստական երեխաների գրանցման մասին դպրոցներում և 1617-ը՝ մասնագիտական կրթության մեջ։ Թեև չկան հրապարակայնորեն հասանելի տվյալներ, այնուամենայնիվ մտահոգությունները պահպանվում են այն երեխաների վերաբերյալ, որոնք կարող են դպրոցից դուրս մնալ, հատկապես դեռահասների շրջանում:

Շարժական մանկաբուժական խմբերի կողմից գնահատվել է 9543 երեխա, 2594 երեխա ուղեգրվել է ավելի բարձր մակարդակի առողջապահական ծառայություններ՝ ներառյալ հոգեսոցիալական աջակցություն: 5,886 խնամակալներ ստացել են տարիքային հատուկ խորհրդատվություն՝ կապված առողջության և սնուցման հետ կապված երեխաների խնամքի հետ:

37,453 երեխա և նրանց խնամակալները մուտք են գործել անվտանգ տարածքներ և երեխաների պաշտպանության կենտրոններ: 34,712 երեխաներ, դեռահասներ և խնամողներ օգտվել են հոգեկան առողջության և հոգեսոցիալական աջակցությունից համայնքներում: 6701 երեխա ստացել է դեպքերի կառավարման աջակցություն, իսկ սոցիալական աշխատողները հեշտացրել են ավելի քան 1000 փախստական ընտանիքների հիմնական ծառայություններից օգտվելու հնարավորությունը:

20,036 երեխա օգտվել է կրթական ծառայություններից, ներառյալ վաղ մանկության կրթությունը, վերականգնման դասընթացները և հոգեբանական աջակցությունը դպրոցում: Ուսումնական նյութեր են ստացել 9825 աղջիկներ և տղաներ։

11,335 տնային տնտեսություններ, որոնք ներկայացնում են մինչև 10 տարեկան բոլոր փախստական երեխաներին, օգտվել են ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի կողմից աջակցվող բազմաֆունկցիոնալ էլեկտրոնային քարտերից, հագուստի վաուչերներից և դեղատան քարտերից: Այս տնային տնտեսություններից, նաև բոլոր փախստական հղի կանայք և կրծքով կերակրող մայրերը (համապատասխանաբար 506 և 1,507) վաուչերներ են ստացել առողջապահական և սննդային կարիքները հոգալու համար:

Իրավիճակի ակնարկ և հումանիտար կարիքներ

ՆԳՆ միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայությունը 2024 թվականի վերջի դրությամբ հայտնում է 115,388 գրանցված փախստականների մասին, այդ թվում՝ մոտ 36,0003 երեխաների, որոնք Հայաստան են փախել 2023 թվականի սեպտեմբերի վերջին ռազմական գործողությունների սրումից հետո կամ նրանց ուղեկցել են Լաչինի միջանցքով 2020-ից մինչև սեպտեմբերի 3-ը: Նրանք միացել են 26 700 մարդկանց, որոնք տեղահանվել էին 2020 թվականի հակամարտությունից հետո։

2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ին կառավարության որոշմամբ փախստական բնակչությանը տրամադրվել է ժամանակավոր պաշտպանություն մեկ տարի տևողությամբ և երկարաձգվել է ժամանակավոր պաշտպանությունը 2024 թվականի հոկտեմբերի 17-ին՝ մինչև 2025 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։ Փախստականների բնակչության գրեթե 76 տոկոսն ապրում է Երևանում (46,512 փախստական կամ 40,3 տոկոս) և հարակից մարզերում (Կոտայք՝ 18,622 փախստական կամ 16,1 տոկոս, Արարատ՝ 11,986 կամ 10,4 տոկոս և Արմավիր՝ 10,9570 տոկոս կամ 9 տոկոս):

Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության կողմից ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի աջակցությամբ իրականացված Բազմոլորտային կարիքների գնահատման (MSNA) համաձայն՝ փախստական ընտանիքներն ավելի լավ պայմաններում են ապրում Երևանում, քան գյուղական համայնքներում: Երեխաներ ունեցող ընտանիքները գրեթե երկու անգամ ավելի հավանական է, որ տունը կիսեն այլ ընտանիքների հետ, քան երեխա չունեցողները: Այնուամենայնիվ, շարժունակությունը երկրի ներսում և դրսում շարունակվում է։

Ընդհանուր առմամբ 30 երեխա ճանաչվել է որպես առանց ուղեկցության կամ առանձնացված ժամանման սկզբից: Բնակելի խնամքի հաստատություններից եկողների ավելի քան 50 տոկոսը ենթարկվել է ընտանեկան խնամքի: Քիչ երեխաներ սկզբում տեղավորվել են երեխաների և ընտանիքի աջակցության/ճգնաժամային կենտրոններում, իսկ ավելի ուշ, ի վերջո, նաև խնամատար խնամքի տակ (միայն մեկ երեխա է մնում պետական ինստիտուցիոնալ խնամքի տակ):

Կառավարության 2023 թվականի հոկտեմբերի 12-ի որոշման մեջ փոփոխությունը փախստականների կենցաղային ծախսերի և հիմնական կարիքների ապահովման մասին հաստատվել է 2024 թվականի նոյեմբերի 21-ին: Հիմնական փոփոխությունները ներառում են սոցիալական աջակցության ժամկետի երկարաձգումը ևս երեք ամսով (2025 թվականի հունվար-մարտ) և տրամադրվող դրամական օգնության ամսական չափի փոփոխությունը, որը կկազմի 125 ԱՄՆ դոլար: 2025 թվականի ապրիլից դրամական աջակցություն կտրամադրվի Հայաստանում փաստացի բնակվող միգրացիոն պետական ծառայության կողմից գրանցված փախստականների որոշ խմբերի՝ առաջին հերթին ուղղված առաջին կամ երկրորդ խմբի հաշմանդամներին կամ ֆունկցիոնալության խորը կամ խիստ սահմանափակում ունեցող անձանց, 63 և բարձր տարիքի անձանց, նպաստ ստացողներին՝ մինչև 18 տարեկան հաց կորցնելու դեպքում։ Յուրաքանչյուր շահառուի համար դրամական աջակցության ամսական գումարը կկազմի 100 ԱՄՆ դոլար 2025 թվականի ապրիլ-հունիս ամիսների համար և 75 ԱՄՆ դոլար 2025 թվականի հուլիս-դեկտեմբեր ամիսների համար:

2025 թվականին կանխիկ աջակցության ծրագիրը պահպանելով հանդերձ՝ կառավարությունը մտադիր է դիմել ավելի շատ կարիքների վրա հիմնված աջակցության փախստական ընտանիքներին, որոնք կապված են դեպքերի կառավարման հետ: Անմիջական առաջնահերթությունները ներառում են նաև ձմեռացման աջակցությունը, ինչպես նաև կանխիկ և վաուչերային տիպի միջամտությունների օգտագործումը կենսապահովման ծրագրերի կամ հմտությունների դասընթացների համար:

MSNA-ի հարցվածների մեծ մասը (93 տոկոս) նշել է կանխիկ գումարը որպես աջակցություն ստանալու նախընտրելի եղանակ: «Պետական նպաստների և պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքում կատարված վերջին փոփոխություններից հետո փախստականները կարող են օգտվել կենսաթոշակներից և սոցիալական նպաստներից, թեև որոշ արտոնություններից օգտվելու հետ կապված խնդիրներ կան՝ կապված գրանցման մարտահրավերների, կանոնակարգերի և պատշաճ իրազեկման բացակայության հետ:

2024 թվականի մայիս-հունիսին ներդրված փախստականների բնակարանային ապահովության ծրագրի արդյունավետության հետ կապված աճող մտահոգությունները լուծելու համար Կառավարությունը նախաձեռնել է փոփոխություններ և դրանք շրջանառության մեջ դրել հանրային քննարկման համար: Թեև հպատակագրումը դեռևս մնում է պետական բնակարանային աջակցությունից օգտվելու նախապայման, բնակարանաշինության համար հողատարածքի չափերի սահմանափակումները վերացվել են, և մեկ անձի համար բնակելի տարածքի նվազագույն պահանջները նվազել են:

2024 թվականի դեկտեմբերի վերջի դրությամբ ԿԳՄՍ նախարարությունը հաղորդում է 16232 փախստական երեխաների՝ ընդգրկված դպրոցներում և 1617 ավագ դպրոցականների՝ մասնագիտական կրթության մեջ։ Թեև հանրությանը հասանելի տվյալներ չկան դպրոցահասակ փախստական երեխաների ընդհանուր թվի վերաբերյալ, այնուամենայնիվ, մտահոգությունները պահպանվում են նրանց մասին, որոնք կարող են դպրոցից դուրս մնալ, հատկապես դեռահասների շրջանում:

ՄԱԿ-ի Երեխաների իրավունքների կոմիտեին (ՄԻԿ) Հայաստանի համատեղ հինգերորդ և վեցերորդ պարբերական զեկույցների վերաբերյալ ամփոփիչ դիտարկումները ողջունում են Հայաստանի կառավարության ջանքերը, ներառյալ փախստական երեխաներին կրթական գործընթացում ներառելու ծրագրի նախաձեռնումը` բարձրացնելով նրանց ճկունությունը:

Այնուամենայնիվ, Կոմիտեն անհանգստացած էր դպրոցում ընդգրկվածության և հաճախելու մակարդակի վատթարացմամբ, հատկապես փախստական երեխաների բարձր միջնակարգ կրթության ոլորտում և ուսման արդյունքների նվազմամբ, ինչպես օրինակ՝ կարդալու նվազագույն իմացության բացակայությունը, որին բախվում են որոշ երեխաներ տարրական դպրոցի ավարտին»:

MSNA-ին մասնակցող նախադպրոցական տարիքի երեխաներ ունեցող փախստական տնային տնտեսությունների 42 տոկոսը հայտնել է, որ մանկապարտեզ չհաճախող երեխա ունի, որոնց կեսը երբեք մանկապարտեզ չի հաճախել: Հատկապես փախստական դեռահասների շրջանում դպրոցը թողնելու վտանգը մտահոգիչ է մի քանի գործոնների պատճառով, այդ թվում՝ պարտադիր ուսման տարիների տարբերության պատճառով:

ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի շարունակական ներգրավվածությունը գործընկերների և նրանց սոցիալական աշխատողների և հոգեբանների հետ շարունակում է բացահայտել, որ MHPSS-ի անհրաժեշտությունը մեծ է և պահանջում է ամուր ներդրումներ տարբեր մոտեցումների և ուղիների միջոցով: Ըստ MSNA-ի, բոլոր հարցված տնային տնտեսությունների 26 տոկոսն ունեցել է ընտանիքի առնվազն մեկ անդամ էմոցիոնալ անկայուն վիճակում: Տեղեկատվության բացակայությունը, ֆինանսական խնդիրները, տեղաշարժման դժվարությունները և համայնքում համապատասխան ծառայությունների բացակայությունը նշվում են որպես այս հարցում օգնություն չդիմելու պատճառ:

ՄԱԿ-ի ՃԿԿ-ի Եզրափակիչ դիտարկումները նաև ընդգծում են ծառայությունների շարունակականության կարևորությունը երեխաների, հատկապես փախստական երեխաների հոգեկան առողջության մարտահրավերները լուծելու համար՝ բարձրացնելով հոգեբանական և հոգեբուժական ծառայությունների մատչելիությունը և որակը, ներառյալ հետվնասվածքային թերապիաները տներին մոտ: