Ինչո՞ւ չեն հաջողվում Իրանի միջնորդական նախաձեռնությունները Երևանի ու Բաքվի միջև

168.am-ը գրում է․

2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը մի քանի անգամ Երևանին ու Բաքվին առաջարկել է Իրանի աջակցությունը խաղաղության հաստատման գործընթացում։ Ինչպես ցույց տվեցին հենց վերջին տարիների իրադարձությունները, Իրանի այս առաջարկները, մեղմ ասած, չընդունվեցին, թեև դժվար է թերագնահատել Իրանի դերակատարությունն այս տարիներին ՀՀ անվտանգության ապահովման հարցում՝ հաշվի առնելով Իրանի ռեգիոնալ «կարմիր գծերը», որոնք ներկայումս պահպանվում են։

Օրերս էլ Ռուսաստանի ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի հետ բանակցություններից հետո Թեհրանում կազմակերպված մամուլի ասուլիսի ընթացքում ԻԻՀ ԱԳ նախարար Աբբաս Արաղչին հայտարարեց, որ իրենք ձգտում են խաղաղության Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև և պատրաստ են աջակցել դրան։ Սակայն Լավրովն իր խոսքում չանդրադարձավ ոչ ռեգիոնալ թեմատիկային, ոչ էլ կարգավորման որևէ ձևաչափի։

Ի դեպ, հարկ է հիշեցնել, որ Աբբաս Արաղչին իրանցի այն դիվանագետն է (այն ժամանակ՝ ԻԻՀ ԱԳ փոխնախարար), ով պատերազմի օրերին այցելել էր Մոսկվա-Երևան-Բաքու-Անկարա, փորձելով աշխատեցնել ռեգիոնալ դիվանագիտությունը։

«Իրատեսականություն և խաղաղություն՝ տարածաշրջանի երկրների ուժերով». այսպես էր այն ժամանակ պաշտոնական Թեհրանը բնորոշում ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման իր ծրագիրը, որն Իրանի ԱԳ փոխնախարարը ներկայացրել էր հակամարտող երկրներում, ինչպես նաև Մոսկվայում և Անկարայում։

Իրանական կողմն ակնկալում էր, որ իրանական ծրագիրը հավանության կարժանանա, սակայն, ինչպես հայտնի է, պատերազմն ավարտվեց Մոսկվայի միջնորդությամբ, նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությամբ, դրան հաջորդած ևս երկու հայտարարությամբ հաջորդող տարիների ընթացքում, ինչպես նաև եվրոպական միջնորդությամբ, որի նշանակալի հանգրվանը Պրահայի քառակողմ հանդիպումն էր, որով ՀՀ-ն ճանաչեց Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, այդ թվում՝ Արցախը։ Կարելի է ընդհանուր առմամբ արձանագրել, որ սրանից հետո մեծ հաշվով սկսվեցին արևմտյան հարթակներից Ադրբեջանի մանևրները և բանակցային գործընթացը հայտնվեց անորոշ միջնորդական հեռանկարի առջև։

Վերջին շրջանում կողմերին իրենց աջակցությունն են առաջարկել թե Թբիլիսին, թե Վաշինգտոնը՝ նախկին վարչակազմի շրջանում, թե Մոսկվան, և թե Թեհրանը։

Եվ չնայած օրերս հայտնի դարձավ, որ Երևանն ու Բաքուն շարունակում են փոխանակվել, այսպես կոչված, «Խաղաղության համաձայնագրի» իրենց խմբագրումներով, որոնք վերաբերում են պայմանագրի 17 կետերից երկուսին, համաձայնություն, այնուամենայնիվ, չի հաջողվում արձանագրել։ Իրավիճակը շատ ավելի անհուսալի է ճանապարհների ապաշրջափակման հարցի շուրջ։ Դրա վերաբերյալ Երևանն ամիսներ առաջ իր առաջարկներն էր ուղարկել Բաքու, սակայն Ադրբեջանը շարունակում է չարձագանքել՝ միակողմանիորեն Երևանին փորձելով պարտադրել իր պայմանները, այն է՝ այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցք»։

Թեհրանը նման փորձ նախաձեռնեց նաև 2023 թվականի դեկտեմբերին ԻԻՀ ԱԳ նախարարի այցով Երևան և Բաքու, սակայն Թեհրանի այդ նախաձեռնությունը ևս շարունակություն չունեցավ։

Ժամանակ առ ժամանակ հայտնելով կողմերին աջակցելու իր պատրաստակամությունը, Թեհրանը նաև իր «կարմիր գծերն» է դնում ռեգիոնում՝ իր հստակ բացասական դիրքորոշումը հայտնելով թուրք-ադրբեջանական, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցք» նախագծի դեմ։ Վերջերս էլ Թեհրանում ընդունել էին Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևին, քննարկելով ռեգիոնալ խնդիրները։ Սակայն ուշագրավն այն է, որ Իրանի առաջարկները երբեք լրջորեն չեն դիտարկվում։

168.am-ի հետ զրույցում ռուս վերլուծաբան Անդրեյ Արեշևն ասաց, որ Իրանի Իսլամական Հանրապետության համար բարդ է ներգրավվել ռեգիոնալ գործընթացներ, որոնց Իրանը տասնամյակներ շարունակ չի մասնակցել, չունի դրա փորձը, ինչպես նաև ռեգիոնալ որևէ երկրի կողմից միանշանակ ու հստակ այդ միջնորդությունը չի ընդունվում։

Բացի այդ, նրա խոսքով, Իրանի այդ առաջարկներն առաջին հերթին ուղղված են Մոսկվային և Անկարային, ու թերևս այստեղ է, որ առաջանում են խնդիրներ ու փոխըմբռնման պակաս։

«Պատահական չէ, որ իրանցի նախարարը ՌԴ ԱԳ նախարարի մոտ է այս պատրաստակամությունից խոսում, քանի որ Իրանի համար էական չէ՝ դա կլինի առանձի՞ն նախաձեռնություն, թե՞ միասնական, օրինակ՝ «3+3»-ի շրջանակում, կարևորը նաև Իրանի ներկայությունն է բանակցություններին մոտ, որպեսզի Իրանի «ձայնը» ևս լսելի լինի։

Սակայն այս հարթակը ներկայումս պատրաստ չէ նման քննարկումներ անցկացնելուն։ Բացի այդ, այդ միջնորդությունն ընդունելի չէ վստահաբար Բաքվի համար, ընդունելի է գուցե Երևանի համար, սակայն հարցեր կառաջացնի Վաշինգտոնի կողմից։ Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանի ու Իրանի համագործակցությանն այս ռեգիոնում, ինչպես նաև Իրանի այդ դերի վերաբերյալ ՌԴ ընկալմանը, ապա այստեղ ամեն բան չէ, որ համաձայնեցված է կողմերի միջև, ռեգիոնում որոշակի հարցերի շուրջ փոխըմբռնման պակաս կա Ռուսաստանի ու Իրանի միջև։

Ուստի, կարծում եմ, որ Իրանն առաջին հերթին կցանկանա աջակցություն ստանալ ռեգիոնալ խաղացողներից, որի ֆոնին ավելի հեշտ կլիներ նախաձեռնություններ սկսել Երևանի ու Բաքվի հետ։ Սակայն, քանի որ դա տեղի չի ունենում, այս խոսակցություններն այդպես էլ մնում են առաջարկներ ու հայտարարություններ»,- նման կարծիք հայտնեց Արեշևը։

Սակայն նա գտնում է, որ վեցակողմ հարթակն ամրապնդելու ռուսական կողմի հայտարարությունը ենթադրում է, որ քաղաքական նման հարցերը կարող են մասնակիորեն քննարկվել նաև այդ հարթակում։

Արեշևի խոսքով, դա նշանակում է, որ ռեգիոնալ բոլոր խաղացողներն այս կամ այն ձևով կմասնակցեն բանակցային գործընթացին։

«Վերջին տարիներին, աշխարհաքաղաքական գործընթացներով պայմանավորված՝ բանակցային միջավայրն էական փոփոխություններ կրեց։ Կար ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, այն դադարեցրեց իր ակտիվ աշխատանքը, և միջնորդ երկրների միջև մրցակցություն սկսվեց, թե ով կլինի գլխավոր միջնորդ։ Սակայն այս ամենին զուգահեռ՝ ռեգիոնալ երկրները սկսեցին ավելացնել իրենց ազդեցությունը։ Բացի այդ, հենց այս հարթությունում աշխատելը սկսեց բխել Մոսկվայի շահերից, հաշվի առնելով նաև բազմաբևեռ աշխարհի յուրահատկությունները։ Եվ այդ փոփոխությունները դեռ ընթացքի մեջ են, ներկայումս կողմերի միջև չկա միջնորդ, կա ուղիղ որոշակի գործընթաց, իսկ թե ինչի՞ այն կհանգեցնի առանց միջնորդի, բարդ է ասել։ Մինչ այդ որոշակի ժամանակ կպահպանվի Մոսկվա-Վաշինգտոն բանակցությունների առաջմղման և աշխարհաքաղաքական նոր ստատուս-քվո հաստատելու համար, որը կանդրադառնա նաև այս հարցերի վրա»,- նկատեց Արեշևը։