Սուրբ Սարգսի լեգենդը՝ ըստ Արմեն Մարտիրոսյանի

19-րդ դարավերջի ու 20-րդ դարասկզբի գրականության մեջ և արվեստում բանահյուսության և առասպելների միջոցով աշխարհը նորովի մատուցելու կերպը լայն թափ ստացավ: «Մազե կամուրջ» երեքհատորյա վեպն այս իմաստով հարուստ նյութ է պարունակում: Այստեղ կյանքի յուրաքանչյուր դրվագ, մարդկային հոգեվիճակ մեկնաբանվում է հենց այս տեսանկյունից: Ա. Մարտիրոսյանի վեպի հերոսուհին Անիի լեգենդար Այծեմնիկն է, ով իր արժանիքներով չի զիջում Ժաննա դ'Արկին: Չարենցը ևս մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել այս կերպարի հանդեպ. «Եթե նույնիսկ չկարողանամ այդ կերպարը, որ արդեն պատկերանում է ինձ, կերտել ըստ արժանվույն, ապա կդնեմ սկիզբը, իսկ հետո կշարունակեն ուրիշները»:

Ա. Մարտիրոսյանը անմահացրեց Այծեմնիկի կերպարը իր «Մազե կամուրջ» վեպում:

Մի հատված ենք ներկայացնում ձեզ «Մազե կամուրջ» վեպից, որտեղ հեղինակը նորովի և յուրօրինակ մեկնաբանություն է տվել սուրբ Սարգսի խորհրդին:

Պատահում էր` Արծվիկի հետ իջնում էր ցած` Որոտանի կիրճը, հավաքելու, չէ, ծաղիկ չէ, ծաղիկ քաղելու տարիքից անցել էին, սուրբ Սարգսի սպիտակ նժույգի ոտնահետքերը, եթե, բան է, հանկարծ կիրճով անցնելիս սուրբը նրանց նկատեր: Գնում էին օրը ցերեկով, գարեհատիկ գցում ջուրը, աղ դնում ժայռի խոռոչում, մինչև իրիկուն սպասում նորալուսնի երևալուն: Արարողություն էր, նրանք կատարում էին մանրամասնորեն, համբերությամբ ու անթերի` չար աչքի առաջն առնելու և սուրբ Սարգսի ճանապարհը կանաչ ու անցանելի պահելու:

- Ով թեկուզ մեկ անգամ հանդիպել է սպիտակ ձիավորին, - ասաց Արծվիկը, - ամբողջ կյանքում բախտավոր է:

- Սուրբ Սարգիսն այցելում է նախնականության չափ մաքուր մարդկանց, - ասաց Փալիկը:

- Ուրեմն` մեզ կայցելի, -ուրախ արձագանքեց Արծվիկը,-նա անպայման մեզ կայցելի:

- Սպասենք նորալուսնի երևալուն,-ասաց Փալիկը:

Նա ուզում էր` գար, սուրբը գար, կանգ առներ Արծվիկի դիմաց, թեկուզ բախտ չբաժաներ, հենց այնպես գար, կանգներ Արծվիկի դիմաց, չփշրեր նրա հոգում տուն գտած հավատը: Արծվիկը շատ է հավատում, երեխայի նման շատ, և հավատը կորցնելով կփշրվի, ոտքի տակ կընկնի միանգամից:

- Գլաքար դնենք ճանապարհին,-ասաց Փալիկը,-երբ նորալուսնի բացվելուց հետո էլ ճերմակ ձիավորը չերևաց,-գիշերը սուրբը կգա, գավազանով շուռ կտա գլաքարը, և սովորական, անշունչ ու անկենդան քարը բախտավորություն կբերի:

- Քարկտիկ խաղանք,-ասաց Արծվիկը,-փոքրիկ քարերը կշնչավորվեն մեր ձեռքի հպումից և մեր մտքերն իրենց մեջ հավաքելուց: Սուրբ Սարգիսը կշրջի, արևերես կհանի նրանցում թաքնված մտքերը, ձեռնահետքերը: Մայրս ասում է' քարկտիկի քարերը, ինչպես աչքի ուլունք, ամենից շատ են բախտավորեցնում, եթե սուրբը դիպչում է նրանց:

- Խաղանք,- ասաց Փալիկը,-ես էլ եմ լսել մորիցս: Քարերը հետագայում կապում են գոտկատեղին, ձեռքին կամ պարանոցին, և միշտ բախտը մարդու հետ է:

Նորալուսնի շողերի տակ նրանք քայլեցին գետափի ավազահատիկների վրայով, ուլունքանման քարեր հավաքեցին: Ծնկաչոք նստեցին խաղալու, ինչպես անում էին առաջ՝ մանկության տարիներին:

- Եթե հաղթեմ,-ասաց Արծվիկը,-սուրբ Սարգիսն անպայման կանցնի այս ճանապարհով:

«Կխաղամ, որքան կարող եմ, չստացվի, թե պարտվեցի ինքնակամ,-մտածեց Փալիկը,-բայց, տեր աստված, այնպես արա՝ Արծվիկը հաղթի, տուր հաղթանակն ամենից մաքուրին, հավատավորին ու ընտրյալին»:

Եվ երբ Արծվիկն իսկապես հաղթեց, Փալիկն թեթևացած շունչ քաշեց, քրտնել էր, սրբեց ճակտի քրտինքը, «Բազմապատիկ երջանկություն է,-շարունակեց,-իմ ընտրյալը աստծո ընտրյալն է նմանապես»:

Իրար դուռ ու դրկից, նրանք ամբողջ գիշեր չքնեցին, գալարվում էին անկողիններում, սպասում լուսաբացին: Գիշերը ծոմ պահելու չափ երկար թվաց` լի հեռավոր Զատկի սպասումով: Արծվիկը մեկ առ մեկ ծալում էր մատները, ինչպես ծերերը տերողորմյայի հատիկներն են շարժում. «Կգա, չի գա, կգա, չի գա…»,-շշնջում էր և այնպես էր անում, որ վերջին մատի ծալվելը համընկներ «կգա» բառին: Աշխարհից ոչինչ չէր ուզում, միայն սուրբը հայտնվեր, շրջեր քարերը, Արծվիկն իր աչքով տեսներ, համոզվեր և քարկտիկի կլոր քարերից ուլունք կախեր պարանոցին:

Հանկարծ նրանց կողպ ու ժայռափոր բնակարանը կեսգիշերին լուսավորվեց: Տան իրերը երևացին պարզ ու որոշակի, ինչպես օրը ցերեկով, և խավարի հետք չկար մինչև իսկ հեռավոր անկյուններում:

- Գուցե օրը բացվել է,-շշնջաց Արծվիկը,-ես մտքերի մեջ չեմ նկատել:

Այդ դեպքում հայրն ու մայրը կարթնանա անպայման. որքան հիշում էր, միշտ լույսի բացվելու հետ բաց էին մոր աչքերը: «Մեր տան լույսը բացվելու է մորս բաց աչքերից» - ասում էր Արծվիկը:

«Որտեղի՞ց տարօրինակ լույսի աղբյուրը» - ասաց ինքնիրեն: Տանն ամեն բան տնտղել էր, չէր գտել կանոնավորապես լույս արձակող որևէ առարկա, սյունից կախված միակ ճրագը հանգած էր, օջախի անձղակոթերը խնամքով անթեղված անթափանց մոխրի տակ: Միայն անկողինն էր տաք: Սպիտակ սավանը, վերմակն ու ներքնակը բոց էին արձակում: Լույսն անկողնու մոտ առավել պայծառ էր ու անստվեր, քան բնակարանի մյուս անկյուններում: «Ճառագայթները, կարծես, անկողնուս մեջ են» - զարմացավ Արծվիկը: Շտապ կողմ նետեց վերմակը: Ճառագայթողն իր սպիտակ ու կիսամերկ մարմինն էր, և ձյունաթույր մաշկը, սարի վայրի շուշան, նրբորեն հագցված էր հոգու թևերին: Նա իրենով փակել էր թափառաշրջիկ հոգու ճանապարհը, չէր թողնում իզուր տեղը դուրս գա, տարածվի: Արծվիկը երբեք իրեն չէր զգացել այդքան գեղեցիկ ու լուսավոր: Ամենից ուժգին բոցավառվում էին պիրկ ու կուսական կրծքերը, բարձրանում, իջնում էին շնչառության հետ համընթաց, ինչպես բոցը' դողդողացող ու ելևէջող:

- Իմ մաշկը ճառագայթում է, - աղջիկը երկար դիտում էր իրեն, - երևի, սուրբ Սարգիսը շրջեց գետափի թաքցրած քարերը: Իմ մաշկի ճառագայթը հիմա խոսում է նրանց հետ … Նայես' ի՞նչ է անում Փալիկը… քնել է հավանաբար, մուշ-մուշ քնել է մինչև լուսաբաց:

… Գիշերային անքնության երկար ու տանջալի ծոմին ինչ որ կերպ դիմանալու համար Փալիկ գրիչը վառեց ձիթենու ճրագը, նստեց գրասեղանի առջև, արտագրելու փորձ արավ: Չհաջողվեց, չէր կենտրոնանում: Ձեռքը մագաղաթյա գրքի վրա էր, միտքը' ուրիշ տեղ, գետափին, սուրբ Սարգսի ճանապարհը պահող: «Եթե ճերմակ ձիավորը չայցելի, Արծվիկի հավատը կփշրվի հազար տեղից, - կրկնեց գետափին ասվածը, - փշրված հավատը ժամանակը դժվար թե կարկատի, մեկ է, Արծվիկը մի կյանք ապրելու է կարկատանի մեջ»: Նա աղջկան պատկերացրեց մի կերպ իրար ագուցված, գույնզգույն լաթերում օր ու արևը մաշելիս: Ցավ զգաց դրանից, սուր, ծաղկող ու միալար ատամնացավ:

- Օր չկա, չանցնի անսպասելիորեն այցելած հազար ու մի ցավ ու հոգսի դեմ դեղ ու դարման փնտրելով, - ասաց նա,- մի՞թե դրա համար է մարդ աշխարհ գալիս:

Դեղ որոնեց` վանելու սաստկացող, անակնկալ ատամնացավը: Թվաց, գտավ, աչքերը փայլեցին ուրախությունից. ահա ինքը գիշերով դուրս կելնի տնից, կհասնի գատափ, ինքը կշրջի քարերը, եթե մինչ այս սուրբը նրանց դիպած չլինի: Առավոտյան կհագնի անմեղության դիմակ, կիրթ մարդ է, այնպես կդիմավորի, Արծվիկը ոչինչ չի հասկանա: Նրա հետ լիաթոք կուրախանա բախտի այցելությունից, քարերը թալիսման կանեն, կպահեն … Իսկ բախտը, գլուխը քարը, ամեն բան կշրջի, կընթանա, ինչպես գրված է ի վերուստ:

Գրչատնից ելավ, բռնեց ձորը տանող ճանապարհը: «Կարևորն աղջկա հավատը չփշրելն է, - կրկնեց, - այդ ճամփին ամեն ինչ ներելի է»:
Բայց տարօրինակ կերպով, որքան մոտենում էր գետափին, քայլերն այնքան դանդաղում էին, շարժվում էր ծույլ ու դժվարագնա: Միանգամից ընդունած որոշումը քայլ առ քայլ հալվում էր նորանոր մտքերի ծանրության տակ, և ատամնացավը չէր դադարում:

- Չէ, - ասաց Փալիկը,-քարերն իմ ձեռքով գողունի շրջելը դեղ ու դարման չէ:

Ցավս կսաստկանա արթնացող խղճի խայթոցի տակ: Արծվիկը գուցե և հավատա, ներշնչվի, սովորական քարը թալիսման անի, իսկ ես … ես կմնամ այսպես, բաց ու անպաշտպան թիրախ, խղճի հարվածների տակ:

Գետափից եկող երկու ճառագայթ լուսավորեցին նրան մերկացնելու չափ: Փալիկը քարացած կանգ առավ:

- Որտեղի՞ց այս տարօրինակ լույսի աղբյուրը,- հարցրեց ինքնիրեն:

Ճառագայթները հարազատի պես ջերմ էին ու անգաղտնիք:

- Արծվիկն է, - իր հարցին պատասխանեց բարձրաձայն, - հեռվից հեռու հսկում է ինձ: Վայ քեզ, Փալիկ գրիչ, Արծվիկը, երևի, իմացավ քո մտադրությունը:

Նա ամոթահար շրջվեց, փախավ եկած ճանապարհով, փոքր-ինչ հանգստացավ, երբ փայտյա դուռը նորից փակեց իր ետևից: Լավ էր, մենակ էր, եղբայրը հետը չէր, թե չէ նա նույնպես կտեսներ իր խայտառակությունը: Այդ գիշեր Փալիկը տուն չէր գնացել, մնացել էր գրչատանը, որ մոտիկ լինի Արծվիկին:

- Կկատարվի այն, ինչ գրված է, - ասաց այցելող հանգստությունը, - քարերը չշրջվեցին, և այժմ ազատ ես խղճիդ ու աղջկա պարտադրող շղթաներից:

- Տեր աստված, - ասաց Փալիկը, - ժամանակը շարժիր այնպես, որ բախտն այս գիշեր իջևանի մեր տանը: Ճերմակ ձիավորը, ճիշտ է, հանդիպում է արդարներին ու մաքուրներին, բայց էլի այս աշխարհում չափազանց շատ են մաքուր ու արդար մարդիկ, ովքեր բախտի երեսը չեն տեսնում առհասարակ:

Աղոթարանի ժամին դուրս եկավ: Հանդիպեց Արծվիկին: Նրանք իջան արագ ու անխոս, յուրաքանչյուրն իր մեջ ամբարած անքուն գիշերվա տառապանքը և սպասման դողէրոցքը: Ձորն ի վար տանող փոքրիկ արահետը կծիկ-կծիկ բացվում էր նրանց առջև, նրանց հետ շարժվում երկարելով: Ի՞նչ կար կծիկի հակառակ ծայրին, հինգ փոքրիկ, կլոր քարերի մեջ. Ապրելիք օրերի հույս էր, թե ապրելիք օրերի հիասթափություն:

- Թալիսման է, - հանկարծ գոչեց Արծվիկը, - քարկտիկի սովորական քարերը թալիսման դարձան մի գիշերում, բախտը մեզ հետ կբնակվի մշտապես:

Փալիկը տրորեց աչքերը: Գիշերային անքնությունից ուռած կոպերի խաբկանք էր գուցե կամ սատանայի արարած տեսիլք էր երևութական, քարերը շրջված էին, և եղյամի սպիտակ սավան էր փռված նրանց վրա: Շուրջը ոչ մի տեղ, ոչ մի քար ու թփի, ոչ մի խոտ ու ծաղկի վրա եղյամի սպիտակ սավան չկար: Տեսիլք չէր, և ամեն բան այնպես էր, ինչպես երևում էր, և աչքերը չէին խաբում նրանց: Նրանք շփոթված կանգնել էին թալիսման – նշանների առջև, և հինգ քար չէր այլևս սուրբ Սարգսի շրջածը, այլ յոթն էր իրականում, հաշված նաև արձանի պես լուռումունջ Փալիկ գրչին ու Արծվիկին:

- Եթե նորից աշխարհ գանք,- երկար լռությունից հետո վերջապես հարցրեց Արծվիկը, - երկնքի ո՞ր կետում ենք հանդիպելու:
- Չենք հանդիպի, - ասաց Փալիկը, - անհնարին է:

- Կհանդիպենք, - ասաց Արծվիկը, - եթե լույս աշխարհ գանք վերստին, մենք անպայման նորից կգտնենք իրար:
- Կտեսնվենք Մեծ Արջի համաստեղության տակ, - հենց այնպես ասաց Փալիկը՝ աղջկան հանգստացնելու համար, - եթե, իհարկե, մահից հետո լույս աշխարհ գանք նորից:

Բախտի թալիսման-նշանների հետ նրանք թափառում էին գալիք դարերի միջով, սերունդների շնչառության հետ կողք-կողքի: Մինչ այդ առափնյա լողորդներ էին, ամեն անգամ հոգնելիս ափ էին շպրտում՝ հանգիստ առնելու: Երկնքի ծովը հեռու էր թվում, բաց ու անծանոթ, բայց մի օր նավարկելու էին երկնքում, եթե ոչ այս կյանքում, գոնե մահից հետո: Եվ Փալիկը, թեթև ու տարածուն ծուխ, իրեն տեսավ հազար տարի անց: Արծվիկը չերևաց, ինքը միայնակ էր, երկրորդ ծնունդին նույն դեմքն ու դիմագիծն ուներ: Նույն նիհարավուն այտերը՝ նորաբուս բեղ ու մորուքով, ոնւյն լույսով ողողված աչքերը՝ թաց, երկար թարթիչներով: Հաստատ ինքն էր հազար տարի անց, չէր սխալվում: Բյուրավոր մարդկանց մեջ իրեն կճանաչեր: Մի ձեռքին գիրք էր, մյուսին' գրիչ: Գրում էր, ի՞նչ էր գրում, չհասցրեց որոշել:

- Էհ, եղբայրս, - ասաց նա իր նմանակին, - դու դարձյալ գիր ու գրչության վրա ես, ոչինչ չի փոխվել քո կյանքում: Քիչ թե շատ փոխվածը քո հագուստն է … չէ, հագուստն էլ նույն է, ավելացածն ընդամենը փոքրիկ մի կարկատան է …

Երկաթե ամուր շղթայով իր երկրորդ «եսը» կապված էր գրքի հետ, և աջ ձեռքը փետուրյա գրչից անբաժան էր, և այդ ու այդքան էր Փալիկի օր ու արևը հազար տարի հետո: «Ճակատագրից փրկություն չկա, - ասաց վախվորած, - երկրորդ անգամ լույս աշխարհ գալիս ես անելու եմ նույնը, ինչ այժմ: Նորից ապրելու եմ հոգու հարստությամբ մարմնական քաղը բավարարելով»:

Տեսիլքն անհետացավ աստիճանաբար, աստիճանաբար աղոտացավ:

- Մեծ Արջի համաստեղության տակ էլ չենք հանդիպի, - դառնությամբ ասաց Փալիկն աղջկան: Չէր ուզում երկրորդ ծնունդից հետո դարձյալ հոգս ու աղքատության մեջ պահել նրան: - Ճշմարիտ եմ ասում, չենք հանդիպի, ախր, նույն կյանքով ենք ապրելու, նույն հոգս ու տառապանքով, մեր հագուստի վրա կավելանա ընդամենը փոքրիկ մի կարկատան:

- Իսկ թալիսմանը, - ասաց Արծվիկը, - սուրբ Սարգսի տված թալիսմանը կփոխի մեր կյանքն ապագայում:

Արծվիկը չգիտեր, որ հետո, երբ ամուսնանան, Փալիկին նայելու էր սովորական տիկնոջ աչքերով: Տուն գա, փող բերի, փողը քիչ է, հաց ու ջուր անի: Տղամարդուն աստիճանաբար կդարձներ կնոջ պես, իր նման, առօրյայի լաչակը գլխին: Մանկամարդ աղջիկ էր, չգիտեր: Դա թաքուն բնակվում էր իր մեջ, իր հայացքում, շարժուձևի, կնոջական նազանքի ու ճոճքի խոսքում անգիտակից բնակվում էր: Առօրյայի որդը կուտեր Արծվիկին, կմաշեր, հենց տանտիկին լիներ ու մայր: Անցնող օրերի հետ ինքն էլ իր հերթին կմաշեր տղամարդուն, ինչպես Որոտան գետ, հարթ ու ողորկ գլաքարի կվերածեր ցանկացած որձաքարը: Արծվիկը չգիտեր, տանտիկին չէր, որ իմանար, իսկ Փալիկի մտածումի դաշտում ապագան փռված էր պարզ ու որոշակի, թեև ինքն էլ ընտանիքի հայր չէր դեռևս, բայց դա զգում, հասկանում էր և չէր արձագանքում: Միայն նայում էր աղջկա ձեռքի քարերին, թողնում, որ դրանք խոսեն իր փոխարեն:

Նյութը պատրաստեց Ք.Ա.-ն