Շիրվանզադե. Մի օր հանկարծ երևակայել եմ, թե ես էլ կարող եմ գրող դառնալ

Ձեզ ենք ներկայացնում Շիրվանզադեի «Իմ երիտասարդ և պատանի արվեստակիցներին» հոդվածից մի հատված, որտեղ նա իր երիտասարդ ընկերներին պատմում է իր ստեղծագործությունների տեխնիկայի մասին. թե ինչն է իրեն մղել ու ձգել գրականության ասպարեզ, թե ինչպես է սկսել գրել, որն է եղել նրա աշխատանքի մեթոդը, ինչպես է ընտրում ու մշակում իր երկերի նյութը, երբ և որ ժամերին է աշխատում և այլն, և այլն …

«Այսօրվա գրական աշխատավորը դժվարությամբկհավատա ինձ, եթե ասեմ, որ մինչև տասնյոթ տարեկան հասակս ես ոչ միայն որևէ գաղափար չեմ ունեցել գեղեցիկ գրականության մասին, այլև տեղյակ չեմ եղել նրա գոյությանը: Միջավայրը, ուր ես ծնվել ու սնվել եմ, եղել է միապաղաղ խավար: Միջավայրից միայն մի աստիճան է եղել բարձր դպրոցը, որ անցկացրել եմ: Նա ինձ ոչինչ չի տվել, բացի այբուբենը գրել-կարդալուց, այն էլ, իհարկե, ոչ անսխալ:

Իմ մտավոր տեսողությունը սկսել է բացվել այն պահից, երբ ոտքս դուրս եմ դրել իմ ծննդավայրից, տանելով այնտեղից մի գռեհիկ բարբառ` բաղկացած կիսով չափ թրքերեն բառերից, և ռուս լեզվի տարրական ծանոթությունը: «Կյանքի բովից»-ի մեջ ես բավականաչափ նկարագրել եմ այդ հեռավոր և այժմ ինձ ծանր երազ թվացող օրերը: Այնտեղից դուք կարող եք տեսնել, թե ինչ դժվար ուղի եմ անցել միտքս լուսավորելու ու զարգացնելու և բնածին ձիրքերիս ուղղություն տալու համար: Առհասարակ ես պիտի ասեմ, որ ինքնակրթություն կոչված բանը մի տեսակ տաժանակիր աշխատանք է, երբ ստիպված ես ամեն բան այբուբենից սկսել:

Առաջին գիրքը, որ ձեռքս եմ վերցրել Ավետարանից ու Աստվածաշնչից հետո, եղել է «Քնար Հայկական»-ը: Այնուհետև կարդացել եմ Աբովյանի «Վերք Հայաստանի»-ն, Րաֆֆիի «Փունջ»-ը, Պռոշյանի «Սոս և Վարդիթեր»-ը, Աղայանի «Երկու քույր»-ը և Ծերենցի պատմական վեպերը: Չեմ կարող ասել, որ այդ երկերի ընթերցանությունից միտքս ամբարել է մի զգալի պաշար, բայց չեմ էլ կարող երախտագիտությամբ չհիշել, որ նրանք են իմ մեջ արթնացրել երիտասարդական վառվռուն սերը դեպի գիրք և գրիչ: Ավելի ուշ, քիչ թե շատ ծանոթանալով ռուս գեղեցիկ գրականությանը, մի օր հանկարծ երևակայել եմ, թե ես էլ կարող եմ գրող դառնալ, այն էլ ոչ պակաս քան վիպասան: Այո, անպատճառ վիպասան, այլ կերպ ինչպես կարող էի հագուրդ տալ իմ ինքնաբորբ տենչին: Ի՞նչն է եղել իմ երևակայության խթանը: Պարզ խոստովանեմ` փառասիրությունը: Մտածել եմ` ինչո՞ւ նրան հրապարակ չձգել և դարձնել ամբոխի հիացման առարկա: Թող իմ շրջանի ու իմ հասակի երիտասարդները հևիհև վազեն ոսկե հորթի հետևից, ես կվազեմ համբավի ու փառքի հտևից: Այս է եղել իմ առաջին երազը: Եվ ես նրան չեմ թաքցրել ոչ ոքից: Չեմ թաքցրել մանավանդ այն պահից, երբ հայ և ռուս լրագրերը չեն մերժել տեղ տալ իմ կիսագրագետ հոդվածներին ու թղթակցություններին: Շատերն իմ ընկերներից երեսիս հեգնորեն ժպտացել են և հետևիցս ծաղրել ինձ, բայց եղել են և խրախուսողներ:

Եվ ահա մի օր, հանդուգն ինքնավստահությամբ զինված, որոշել եմ գրել մի մեծ վեպ, նման այն հայ դերասաններին, որոնք իրանց դեբյուտն սկսում են Շեքսպիրով: Պատահեց այդ քաջագործությունը 1883 թվականին Բաքու քաղաքում: Վեպիս նյութը վերցրի նավթագործարանների բանվորների կյանքից, որի ողբերգությունը բավական ուսումնասիրել էի: Ավաղ, հազիվ շարադրել էի 50-60 էջ, երբ գրածս քննադատորեն կարդալով` տեսա, որ թզուկն հանձն է առել Հերկուլեսին տապալել: Ձեռագիրս պատռեցի ու գցեցի վառարան (Անցողակի ասեմ, որ ձեռագիրս քննադատորեն կարդալուց և չհավանելուց հետո անմիջապես պատռելու և դեն շպրտելու այդ առաջին դեպքը դարձավ մեկն իմ մշտական սովորություններից և այսօր էլ ես նույնն եմ անում: Ահա ինչու իմ գրվածքների մի խոշոր մասը լույս չի տեսել): Բայց մի գլուխ նրանից դուր եկավ ինձ, և ես նրան խնայեցի: Դա «Հրդեհը նավթագործարանում»-ն էր, որ տպվեց «Մշակ» լրագրում, արժանացավ Գրիգոր Արծրունու գովեստին և, շոյելով ինքնասիրությունս, դարձավ ինձ համար նույնքան խրախուսիչ և միևնույն ժամանակ նույնքան վտանգավոր մի բան, որքան հանդիսականների առաջին ծափը երգչի համար: Այլևս ոչ ոք և ոչինչ չէր կարող խախտել իմ մեջ հավատը, թե կարող եմ գրող դառնալ»:

Շիրվանզադե «Երկերի լիակատար ժողովածու» № 9

Նյութը` Ք. Ա -ի