Մանկության տարիներին մայրը և երաժշտությունը նույն զուգորդությունն էին առաջ բերում. Ալեքսանդր Սպենդիարյան

Մարինա Սպենդիարյանի «Երաժշտի կյանքը» գիրքը մի մարդու` Ալեքսանդր Սպենդիարյանի մասին է, որի կյանքը և ստեղծագործությունը անջնջելի հետք է թողել հայ երաժշտության ձևավորման պատմության մեջ:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում գրքից մեկ հատված:

Մանկական տարիներին մոր և երաժշտության հանդեպ ունեցած սերը Սաշայի համար միմյանցից անբաժանելի էին: Եթե հյուրասենյակից լսվում է դաշնամուրային նվագի ձայնը, նշանակում է մայրը տանն է, և Սաշան իրեն հանգիստ է զգում: Դեռ նոր էր քայլել սկսել, որ մոր ձայնի վրա գնում էր հյուրասենյակ և, լայն շրջազգեստին հասնելով, սեղմվում էր նրա ծնկներին:

Մի օր մայրը մանկական սենյակ բերեց մի ամբողջ կապոց բարալիկ մետաքսի նման փափուկ թուղթ և, ձեռքերի մեջ ճմրթելով, թռչուն պատրաստեց: Սաշան լավ գիտեր, թե ինչպիսին պետք է լինի իսկական թռչունը. Կախովկայի փողոցներում իր դաստիարակչուհու` մորաքույր Թագուշի հետ զբոսնելիս Սաշան երկար-երկար նայում էր ուրախ թռչկոտող ճնճղուկներին: Հիմա նա ուշադրությամբ հետևում էր, թե ինչ են անում մոր ձեռքերը: Իսկ երբ մայրը խաղալիքը տվեց իրեն, շրմփալով ընկավ գորգի վրա և նորից թռչունին ճմրթեց ու գունդ դարձրեց:

Դրանից հետո Սաշայի ձայնը այլևս դուրս չէր գալիս: Նա նստում էր մանկական սենյակի գոգին, զոլավոր գուլպաներով ոտքերը մեկնում էր առաջ, կախում շիկահեր գլուխը և ձեռքերի մեջ ճմրթում թղթե գնդիկը, ճգնելով նրան թռչունի ձև տալ:

Նա իր այդ զբաղմունքը թողնում էր միայն երեկոյան աղջամուղջին, երբ մայրը նստում էր դաշնամուրի առաջ և նվագում Ղրիմի թաթարների երգերն ու պարի եղանակները: Ներքևից վերև նայելով մորը, Սաշան խավարում արդեն դժվարությամբ էր տարբերում նրա դիմագծերը, բայց հետո գալիս էր սպասավոր Միխայլոն, բերելով փայտի ծայրին ամրացրած վառվող մոմի թերայրուկը, որով նա վառում էր աշտանակների մոմերը, և մոր վարսերը դառնում էին ոսկեգույն, իսկ դեմքը լուսավոր ու քնքուշ:

Սաշան չորս տարեկան էր, երբ ցանկություն զգաց հնչեցնել մեղեդիներ, որոնք ծանոթ էին այն հեքիաթների նման, որ մայրը պատմում էր նրան քնելուց առաջ: Ու թեև այդ ժամանակ տղան արդեն սովորել էր թռչուններ, ձկներ և նույնիկս ձիուկներ պատրաստել, այնուամենայնիվ, հաճախակի թողնում էր թղթե խաղալիքները և անվստահ սեղմում դաշնամուրի ստեղները:

Մի անգամ մայրը մութ հյուրասենյակում դաշնամուրի մոտ տեսավ Սաշայի փոքրիկ կերպարանքը: Որպեսզի որդուն ուրախություն պատճառի, մայրը նստեցրեց նրան իր գոգին և նվագեց թաթարական աշխույժ մի եղանակ: Ինչքա՜ն էր Սաշան ուրախացել ու թեթևացել հոգով: Այդ երգի հնչյունները, պարզվեց, նման էին հենց այն եղանակին, որը մնացել էր նրա հիշողության մեջ և ինքը ուզում էր գտնել: Դաշնամուրի ստեղները այլևս ոսկրե խաղալիքներ չէին, որոնք զվարճալի թռչկոտում էին, երբ մայրը բարձրացնում էր մատները: Նրանցից յուրաքանչյուրը սկսեց իր ձևով ձայներ արձակել, և բոլոր ստեղները Սաշայի համար այնքան ծանոթ դարձան, որ երբ մայրը հյուրասենյակից գնաց, նա ինքը գտավ իր համար անհրաժեշտ ստեղները և, մատիկով խփելով դրանց, սկսեց եղանակ դուրս բերել:

Կամաց-կամաց Սաշան սովորեց դաշնամուրի վրա դուրս բերել այն բոլոր եղանակները, ինչ ինքը լսել էր: Սկզբում դրանք Ղրիմի երգեր ու պարեղանակներ էին: Իսկ հետո, երբ 1877 թվականին վեց տարեկան Սաշան իր ընտանիքի հետ տեղափոխվեց Սիմֆերոպոլ, - քայլերգեր էին և պարահանդեսային եղանակներ, որոնք նվագում էր «զինվորական երաժշտությունը» Սիմֆերոպոլի զբոսայգում:

Սրտաշարժ էր տեսնել իր տարիքից ավելի փոքր կազմվածքով Սաշա Սպենդիարյանին նստած բարձրի կույտի վրա դաշնամուրի առաջ: Նա լարված ր ուշադիր նվագում էր պոլոնեզներ ու վալսեր, որոնց երաժշտության տակ կարմիր թավշյա հյուրասենյակում դանդաղորեն շարժվում էին իր մոր և նրա կուզենների կրինոլները:

Մի անգամ կարմիր հյուրասենյակ մտավ Սպենդիարյանների վաղեմի ծանոթ Իվան Կոնստանտովիչ Այվազովսկին: Սաշան նվագել-վերջացրել էր իր պոլոնեզները և, բարձրից սահելով ցած, գորգի վրա փութաջան կերպով թղթից վազող ձի էր պատրաստում: Նա ուզեց վեր կենալ և կրունկները կտտացնելով բարևել հյուրին, բայց հյուրը Սաշային նստեցրեց տեղում և սկսեց հետևել նրա աշխատանքին: Այնուհետև Իվան Կոնստանտինովիչը մոտեցավ դարակներին, որոնց վրա շարված էին Սաշայի թողից պատրաստած խաղալիքները, ջոկեց նրանցիցի մի քանիսը, որպեսզի Պետերբուրգ գնալիս ցույց տա գեղարվեստների ակադեմիայում:

- Իմ խոսքը կհիշեք, Նատալյա Կարպովնա, սա ապագա քանդակագործ է, - ասաց նկարիչը:

Եվ Նատալյա Կարպովնայի հյուրասենյակում գտնվող բոլոր հարազատները, զննելով Սաշայի պատրաստած վաղուց արդեն իրենց ծանոթ խաղալիքները, բացականչում էին.

- Ապագա քանդակագո՜րծ:

Նույնիսկ ինքը Սաշան, որ շատ համեստ էր և ամաչկոտ, հանկարծ իրեն ապագա քանդակագործ զգաց: Նա իրենց բակում թափեց կավի մի ամբողջ կույտ և կլանված սկսեց ծեփել ոչ միայն կենդանիներ, այլև մարդիկ:

Այնուամենայնիվ, երաժշտությունը մնում էր նրա ամենասիրելի զբաղմունքը: Նա արդեն փոքրիկ վալսեր էր գրում, հանպատրաստից հորինում որևէ երաժշտություն, սովորել էր նոտաներով դաշնամուր նվագել: Սաշան ժամերով կարող էր նվագել այն բոլոր երգերը, որոնք մայրը բերել էր Կերչից` այնտեղի ազնվական օրիորդների ինստիտուտում սովորելիս:

Անցավ որոշ ժամանակ, և երաժշտությունը բոլորովին դուրս մղեց ծեփելու ցանկությունը: Սաշա-քանդակագործը այլևս գոյություն չուներ: Բայց ձևի նուրբ զգացողությունը, որը հայտնվել էր նրա մոտ դեռ վաղ մանկությունից, անտարակույս օգնեց Սաշա-երաժշտին:

Նյութը` Ք. Ա –ի