«Հարկադրական անգործությունը մաշում էր եռուն գործունեության սովոր ռեժիսորի ուժերը». Արշակ Բուրջալյան

Նա, ով գեթ մեկ անգամ փորձի ժամանակ տեսել է Բուրջալյանին բեմահարթակի վրա, - գրում է թատրոնի պատմիչը, - չի կարող մոռանալ արտաքնապես կոպտավուն, կաշվե վերարկու հագած այդ մարդուն, որ իբրև թատրոնի հրաշագործ, բեմի վրա վերստեղծում էր կյանքի պատկերներ:

Արշակ Բուրջալյանի կյանքի դրվագներից է ներկայացրել նաև նրա հետ աշխատած բեմանկարչի Սեմյան Ալաջալովը:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Արշակ Բուրջալյանի «Հոդվածներ, նամակներ, ժամանակակիցները նրա մասին» գրքից Սեմյոն Ալաջալովի «Վարպետի հիշատակին» հուշ-ակնարկից մի փոքրիկ հատված:

Միջահասակ, եռանդուն, ամեն օր սափրված դեմքով, կոպերը կիսածածկ բաց գույնի աչքերով, գլուխը հպարտ ետ գցած, նույնիսկ առանց մազերի` նա հիշեցնում էր առյուծի գլուխ: Ձիգ մեջքով, արագաքայլ և ռիթմիկ, ահա Արկադի Սերգեևիչի արտաքին կերպարը, որ շատ նման և շատ ճիշտ պատկերված է Մարտիրոս Սարյանի հայտնի դիմանկարում:

Բուրջալյանը խիստ համեստ էր հագնվում, սակայն խնամքով և մաքուր:

Արտաքուստ խիստ երևացող կերպարանքի տակ թաքնված էր բարի, շատ բարի և զգայուն մի սիրտ: Նա անշահախնդիր էր և շռայլ էր ապրում: Սենյակում եղած կահկարասին պետական էր, թատրոնինը: Ինչ որ ստանում էր, անմիջապես ծախսում էր: Հյուրասեր և առատաձեռն մարդ էր: Առավոտ վաղ, մինչև փորձն սկսվելը, նա գնում էր շուկա և լի պայուսակով տուն դառնում: Սիրում էր և ինքը ճաշ պատրաստել: Իր մերձավորների շրջանում հայտնի էին նրա համեղ կերակուրները; Ես, հետագայում էլ Յակուլովը, հաճախ էինք լինում նրա այդ «լուկուլոսյան» ճաշկերույթներին, ուր ամեն ինչ հյուրասեր տանտիրոջ ձեռքով էր լինում պատրաստված:

Զարմանալի աշխատունակ էր: Ոչ ոք չէր տեսել նրան հոգնած, ինչքան էլ երկար տևեր փորձը: Շատ լավ կոփված էր և ուներ նախանձելի առողջություն:

Խորհրդածելով պիեսի վրա` Արկադի Սերգեևիչը միայն իրեն համար ուրվագծում էր բեմադրության ընդհանուր պլանը: Պատմում էր նկարչին իր միտքը, խնդրում ձևավորման ժամանակ առանձնացնել և ցայտուն դարձնել այն տեսարանները, որոնք մեկնաբանում էին իր պլանը, մնացած աշխատանքի մեծ մասը արդեն տանում էր փորձի ընթացքում: Նա գիտեր անձամբ ցույց տալ, և որովհետև անցյալում դերասան էր եղել, ապա լավ ծանոթ էր դերասանական տեխնիկային: Նշելով դերի ընդհանուր պատկերը` հետագայում նա դերասանին տալիս էր ստեղծագործական լիակատար ազատություն:

1927 թվականի ամռանը, ես Մհեր Աբեղյանի հետ մեկնեցի Մոսկվա` քննություն տալու համար ՎԽՈՒՏԵՄԱՍ-ում:

Այդ ժամանակամիջոցում լսում էի Բուրջալյանի կյանքի մասին: Բայց մի անգամ ուղղակի առաջադրանք ունեի` կապվելու նրա հետ: Դա բխում էր Յակուլովից, որը, իր մահից մի փոքր առաջ, կասկած անգամ չունենալով, թե մոտ է իր վախճանը, Երևանից ինձ գրած մի նամակում հետաքրքրվում էր, թե ինչ վիճակի մեջ է իր 25-ամյա հոբելյանի նախապատրաստությունը: 1928 թ. օգոստոսին նա ինձ գրում էր.

«Հայտնեք հոբելյանի մասին, ինչպե՞ս են ընթանում գործերը: ձեր անելիքն է ներգրավել հայերին, - Բուրջալովը Թիֆլիսումն է, - և երևանցիներին Կոմիտեի անունից»:

Ավա՜ղ, հոբելյարի բախտը չժպտաց: Այդ տարվա վերջին օրերին Յակուլովը վախճանվեց …

Մեր հանդիպումը Բուրջալյանի հետ տեղի ունեցավ հինգ տարի անց, 1933 թվականին:

Ես Պետթատրոն եկա «Եգոր Բուլչովը և ուրիշները» պիեսի էսքիզներով: Մ. Գորկու պիեսի բեմադրության աշխատանքն ինձանից շատ ժամանակ էր խլում, և ես սակավ էի տեսնվում Բուրջալյանի հետ, որը «Սևիլյան սափրիչն» էր պատրաստում օպերայում և նույնպես խիստ զբաղված էր: Այդ ներկայացումը թեթև և ուրախ, իսկական բուրջալյանական բեմադրություն էր, զգացվում էր ռիթմի, երաժշտության և արտահայտիչ միզանսցենների մեծ համերաշխություն:

Նորից հանդիպեցինք մենք 1938 թվականին: Երևանում ծավալվել էին Մոսկվայում հայ արվեստի առաջին տասնօրյակի նախապատրաստման աշխատանքները: Ներգրավված էին ստեղծագործական լավագույն ուժեր, որպեսզի իր ամբողջ ուժով ցուցադրեին Սովետական Հայաստանի արվեստը: Կազմվել էր ռեպերտուրային բոլոր կողմերով: Տասնօրյակի նախապատրաստությունը դրված էր լայն հիմքի վրա: Միայն մի մարդ էր բացակայում` Բուրջալյանը:

Ի՞նչ էր կատարվում վաթսունամյա, արդեն ծեր այդ մարդու հոգում, որ իր ամբողջ կյանքը նվիրել էր արվեստին, իսկ հասուն և բեղմնավոր շրջանը` Սովետական Հայաստանի արվեստին, որ անկասկած այնքան շատ բան էր արել հայ թատրոնի համար, նրա ամենապատասխանատու շրջանում, իսկ այժմ գտնվում էր այդ ամենից հեռու:

Վիրավորված ինքնասիրության ինչպիսի մռայլ մտքեր էին տանջում նրան:

Ես նրան գտա անկողնում, հիվանդ, մենակ: Կինը և դուստրը Թիֆլիսումն էին: Մոտիկ բարեկամներ չուներ: Չէր էլ գանգատվում և արիությամբ տանում էր իր վիճակի ծանրությունը: Երբ ապաքինվեց, ամեն անգամ հանդիպելիս մենք սրտագին ու քաղցր ժամեր էինք անցկացնում միասին: Կարեկից հետաքրքրությամբ նա հարցնում էր ինձ, թե ինչպես եմ մտածել ձևավորել «Երջանկություն» բալետը, ուշադրությամբ դիտում էր իմ սևագիր ուրվանկարները:

Ցավով տեսնում էի ես, թե հարկադրական անգործությունը ինչպես էր մաշում եռուն գործունեության սովոր ականավոր ռեժիսորի ուժերը:

Նա իր ամբողջ կյանքը անց էր կացրել արվեստում, ապրում էր արվեստով և կարծես խեղդվում էր արվեստից դուրս:

Սրանցով ընդհատվում են մի հիշողությունները Բուրջալյանի մասին: Այդ հանդիպումները վերջինները եղան:

Անցավ յոթ տարի:

Լռեցին երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին համազարկերը:

Թատերական արվեստը վերադարձավ խաղաղ աշխատանքի:

Սակայն թատրոն չվերադարձավ Արկադի Սերգեևիչը …

Նյութը` Ք. Ա –ի