Րաֆֆի. Ամեն մի հայ իրեն առնվազն մի Նապոլեոն է համարում

«Ես չեմ տեսել, - գրում է Շիրվանզադեն, - մի հայ հեղինակ, որ իսկապես այնքան համեստ լիներ, որքան Րաֆֆին, միևնույն ժամանակ չեմ կարող ցույց տալ մի հայ գրականական գործիչ, որ այնքան շատ իրավունք ունենար իր գործերով պարծենալու, որքան Րաֆֆին»:

Շիրվանզադեի բնորոշմամբ` Րաֆֆին ընդգծված անհատականություն է, ոչ միայն իր գաղափարներով ու ստեղծագործական ոճով, այլև իր բնավորությամբ ու խառնվածքով: Որքան վեհ են ու բարձր Րաֆֆու դավանած գաղափարները իբրև ստեղծագործող, նույնքան վսեմ են ու անաղարտ նրա մարդկային հատկանիշները: Ահա՛ Շիրվանզադեի հուշերից արտաբերվող եզրակացությունը:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Րաֆֆին ժամանակակիցների հուշերում»`  Շիրվանզադեի «Րաֆֆիի կյանքից» խորագիրը կրող հուշը: Մենք ներկայացնում ենք նրանց առաջին հանդիպման զրույցի շարունակությունը: Սկիզբը`«Արշավանք Րաֆֆիի դեմ» հոդվածում:

- Ով ուզում է հայ գրականությանը ծառայել, - փոխեց նա դարձյալ յուր խոսելու տոնը լրջության, - պետք է առաջ սովորի դիմանալ սև նախանձի և ատելության հալածանքներին: Ամեն մի հայ իրան առնվազն մի Նապոլեոն է համարում, և դուք չեք կարող ապացուցել, որ նա պետք է հասարակ զինվոր լինի: Պատմական անմիաբանությունը մեր լրագիրների համար թութակի երգ է դարձել, բայց ոչ ոք մեզանում այնքան նախանձոտ և չարհոգի չէ, որքան լրագրական գաճաճները: Ամենացավալին այն է, որ գիտությունն ու կրթությունն էլ չեն օգնում հային: Քանի՜- քանի՜ համալսարանականներ կան, որոնց դավանած սկզբունքները պատիվ չէին բերիլ մեր հին խալիֆաներին անգամ: Պետք է հենց այդպիսիների դեմ կռիվ մղել, հենց նրանց մտրակել, եթե ոչ տգիտությունը իրեն արդարացնելու պատճառներ շատ ունե: Եվ մենք կկռվենք, գոնե ես վճռել եմ անդադար կռվել, թող ինչքան ուզում են հայհոյեն: Մի մարդ, որ հավատում է իր քարոզած գաղափարների անպայման սրբությանը, նրա համար դժվար չէ հալածվելը: Մեր կողմն է նոր սերնդի անկեղծ համակրությունը և ոգևորությունը, նրանց կողմն է հինը, քարացածը և նեխվածը: Թող որքան ուզում են կատաղեն, փրփրեն, ոչինչ չեն կարող անել ժամանակի պահանջների դեմ …

Զարմանալի հավատ և եռանդ էին զգացվում վիպասանի այդ խոսքերի մեջ: Այդ րոպեին նա իմ աչքերում երևում էր կյանքի դառը փորձերի քուրայում ձուլված և կարծրացած մի մարտիկ, որին անկարելի էր շեղել մի անգամ արդեն բռնած դիրքից: Ոչ մի բան այնքան չէր կարող խրախուսել մի երիտասարդի, որ յուր սրտում զգում էր գրականական ասպարեզը մտնելու անհաղթելի փափագ, ոչինչ, քան մի այդպիսի մարդու խորին հավատով արտասանած այդ խոսքերը:

Ես դուրս եկա Րաֆֆիի բնակարանից ամենալավ տպավորության տակ: Թվում էր ինձ, որ այդ մարդու եռանդը, տոկունությունը, հավատը և ինքնավստահությունը կարող են ամենաթերահավատ մարդուն անգամ ոգևորություն ներշնչել:

Նյութը` Ք. Ա –ի