Հույսներս մեզ վրա պետք է դնենք, զինվենք ու միաբան լինենք. Զորավար Անդրանիկի ծննդյան օրն է այսօր

Ս. Պողոսյանի, Կ. Պողոսյանի «Ինձ բահ տվեք…» գիրքը նվիրված է Սասունի և Տարոնի հայդուկային շարժմանը: Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում այդ գրքից «Անդրանիկ» խորագիրը կրող գլխից մի փոքրիկ հատված:

Ժամանակակիցները նրան հետևյալ կերպ են բնութարգրել. «Անդրանիկը աչք ունի … Սար ու ձորով անցնում ենք խմբով, հրացաններն ուսներիս. մեզնից յուրաքանչյուրն իր ճանապարհով է քայլում, իսկ Անդրանիկը` յուրաքանչյուրիս ճանապարհով: Մենք անհոգ գնում ենք, իսկ նա տեսնում է, նա գիտե, պրպտում է ամեն քար ու դար, ամեն ժայռ ու բլրակ, մացառ ու պուրակ: Նրա ուշադրությունից ոչինչ չի վրիպում: Ինչ-որ մի անգամ տեսավ, երբեք չի մոռանա … Նա գիտե աննման դիրք բռնել: Եթե մի անգամ նա մեր տեղը կռվից առաջ որոշեց, ապա մենք վստահ ենք, որ դա լավագույնն է: Ամբողջ օրը կռիվ կտանք և մեր դիրքերը միշտ լավագույնը կմնա …»:

Անդրանիկը թիկնեղ, լայն ճակատով, փոքր-ինչ կլոր դեմքով, շեկ ու սրածայր բեղերով տղամարդ էր: Ծնվել է Սիրիայի նահանգի Շապին-Գարահիսար գյուղաքաղաքում 1865 թվականին (փետրվարի 25), արհեստավոր-վաճառականի ընտանիքում: Հայրը ցանկանում էր որդուն վաճառական դարձնել, բայց նրա առևտրական գործերը ձախողվում են և նա փոխում է մտադրությունը, Անդրանիկին արհեստ է սովորեցնում: Սակայն Անդրանիկը այլ հակումներ ուներ: Նա ռազմական խաղերի ու զենքի սիրահար էր: Անդրանիկը կրթություն է ստանում տեղի վարժարանում, որտեղ և ձևավորվում են նրա ազատատենչ գաղափարները: Գյուղաքաղաքի երիտասարդությունը մի խումբ էր կազմակերպել, որտեղ քննվում էին հայ ժողովրդի ազատագրության ուղիներին վերաբերող բազմազան հարցեր: Անդրանիկը այս խմբի գործուն անդամն էր: 17 տարեկանում Անդրանիկն ամուսնանում է (որոշ տեղերում նշված է, որ ամուսնացել է 18 տարեկանում) «շատ սիրուն օրիորդի մը հետ»: Սակայն մեկ տարի անց կինը, ապա նաև նորածին որդին, մեռնում են:

Անդրանիկը ուղղամիտ մարդ էր, չէր կարողանում անտարբեր անցնել կեղծիքի, չարագործության կողքով, միջամտում էր, և այդ պատճառով բանտ ընկնում: Մի թուրք հարձակվում է Անդրանիկի հոր վրա` կոտրում գլուխը: Անդրանիկը հետապնդում է այդ թուրքին և սպանում: Նրան նորից են բանտ նետում: Ընկերները կաշառում են բանտապահներին, բանտից հանում են Անդրանիկին և ճանապարհում Կ. Պոլիս: Հոր սովորեցրած հյուսնությունը նրա համար դարձավ հաց վաստակելու միջոց: Ընդունակ, ազնիվ և խելամիտ երիտասարդը տեղի հայկական շրջաններում շուտով ճանաչված ու սիրված անուն դարձավ հատկապես այն բանից հետո, երբ սպանեց Կ. Պոլսի թաղերից մեկի ոստիկանապետին, որը դարձել էր հայ մտավորականության դահիճը: Անդրանիկը մտահղանում է հայդուկային խումբ ստեղծել: Այդ խմբի համար զենք հայթայթելու նպատակով աշխատանքի է անցնում զինագործարանում: Սակայն նա ծարավ է պայքարի, իսկ Պոլիսը գործելու հնարավորություն չէր տալիս: Ահա թե ինչու Պոլսից անցնում է Ռումինիա, ապա` Կովկաս: 1895 թ. Աբրոյի խմբի կազմում Անդրանիկը մեկնում է Սասուն, Տարոնում հրացան է ձեռք գցում ու մտնում Սերոբի խմբի մեջ և շուտով դառնում տասնապետ:

Գևորգը Կոփ գյուղում հանդիպում է Անդրանիկին ու նրանից իմանում, որ Մոսե Խմոն վերադարձել է Լոնդոնից և անգլիական թագավորից նամակ է բերել: Երկու օր հետո բոլոր խմբերի ղեկավարներն ու իշխանները հավաքվում են Գելիե գյուղում` թագավորի նամակը կարդալու: Արդեն նշվեց, որ 1894-96 թթ. ջարդերը մեծ պետություններն օգտագործեցին շահադիտական նպատակներով` սուլթանի վրա ճնշում գործ դնելու համար: Հայ հասարակության որոշ խավեր հավատացին, թե այդ պետություններն իրոք ցանկանում են օգնել հայերի արդար դատին: Եվ եվրոպական մայրաքաղաքներ ուղարկվեցին նամակներ, հանրագրեր, հասարակական գործիչներ` հայերին օգնելու խնդրանքով:

Սասունցիները Անգլիա ուղարկեցին գելիեցի Մոսե Խմոյին իր կնոջ` Ալթունի հետ: Մոսե Խմոն հանձնարարություն ուներ եվրոպական պետությունների կառավորություններից սասունցիներին օգնելու երաշխավորագրեր բերել:

Սասունցու ավանդական տարազ հագած ամուսինները, մեծ դժվարություններ հաղթահարելով, հասնում են Լոնդոն: Թուրքական կառավարությունն իր գործակալներին ուղարկում է, որպեսզի թույլ չտա Խմոյի հանդիպումը Անգլիայի կառավարության ղեկավարների հետ: Եվրոպացու հագուստով ծպտված թուրքական գործակալները թագավորական պալատի շրջակայքում նկատում են Խմոյին ու նրա կնոջը և փորձում են նրանց խաբեությամբ կառք նստեցնել, սակայն Խմոն գլխի է ընկնում և, զենքի դիմելով, ազատվում նրանց հետապնդումից:

Խմոն և Ալթունը մտնում են պալատ և խնդրում տեսակցություն թագավորի հետ: Տեսակցությունը թագավորի ու թագուհու հետ տեղի է ունենում: Խմոն պատմում է, թե ինչի համար են եկել: Նրանք որոշ ժամանակ մնում են Լոնդոնում և սպասում թագավորի պատասխանին: Այստեղ Ալթունը ծնում է մի աղջիկ և, ի պատիվ անգլիական թագուհու, նրան կոչում է Վիկտորիա: Թագավորն ու թագուհին նրանց օրորոց են նվիրում և մի կնքած ծրար հանձնում: Մոսե Խմոն օրորոցը շալակած, թագավորի թուղթը աբայի տակ թաքցրած, Ալթունի ու դստեր հետ ուղևորվում է Սասուն:

Եվ ահա հավաքվել են Սասունի անվանի մարդիկ: Խմոն իր ուղևորությունների մասին պատմելուց հետո աբայի տակից հանում է ծրարն ու տալիս Գևորգին: Գևորգը սկսում է կարդալ. «Սասունի պատվական իշխանները: Ձեր պատվիրակ Մոսե Խմոն իր իշխանուհի տիկնոջ հետ ժամանեց Լոնդոն` սուլթանի բռնակալությունից քրիստոնյա հայերին ազատագրելու խնդրանքով: Մի մոռացեք, սակայն, որ ես քրիստոնյաներից բացի թագավոր եմ նաև միլիոնավոր մահմեդականների: Բիթլիսի մեջ մենք հյուպատոս ունենք, դիմեցեք նրան»:

Հավաքվածների ոգևորությունը փոխվեց հիասթափության: Խմոն ամոթահար գլուխը կախեց: Լռությունը խզեց տարիների փորձով իմաստնացած Մակարը.

- Ինգլիզից ու Ֆրանկից մեզ օգուտ չկա:

- Մակարը ճիշտ է ասում, - պաշտպանեց Անդրանիկը: - Եվրոպայի ոչ մի պետություն մեզ օգնության ձեռք չի մեկնի: Հույսներս մեզ վրա պետք է դնենք, զինվենք ու միաբան լինենք: Մենք կփրկենք մեր ժողովրդին, եթե մեր շերեփը ոչ թե թղթից, այլ երկաթից սարքենք:

Նյութը` Ք. Ա –ի