«Ազատություն ունեցողը բարոյապես պարտադրված է զգում իրեն». Զապել Եսայան

Ռուբեն Զարյանի «Հուշապատումը» /տես նաև` Զապել Եսայան. Պահպանե՛ք հասարակության ընդունած պայմանականությունները/ մի տեսակ լրացնում է մեր գրականության ու արվեստի մութ կամ ավելի ճիշտ` մեզ համար դեռևս անհայտ մնացած կետերը: Կերպարների մի հարուստ պատկերասրահ է դա, որի ոչ միայն ինֆորմացիոն արժեքն է զարմացնում, այլև գեղարվեստական մակարդակը, մարդկային ամբողջական կերպարներ կերտելու հեղինակի հմտությունը:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Զապել Եսայանին նվիրված դիմանկարից մի փոքրիկ հատված:

Զապել Եսայանի անունը լսել էին, գրած գործերը գիտեինք, բայց խոստովանություն լինի, չէինք կարդացել: Գիտեինք նաև, որ Փարիզում ապրել է երկար տարիներ, հետևել է Սորբոնի համալսարանի փիլիսոփայության և գրականության դասընթացներին: Լսել էինք նաև, որ շատ երկրներում է եղել` Պարսկաստան, Իրաք, Եգիպտոս, Լիբանան, Իտալիա, Շվեյցարիա: 1916-ին դասախոսություններ է կարդացել Մոսկվայում և Պետերբուրգում, իսկ դրանից առաջ Թիֆլիսում և Բաքվում:

Լսել էին նաև, որ նա քսանական թվականներին եկել է Երևան, մնացել է այստեղ մի քանի ամիս և վերադարձել Փարիզ ու ոգևորված մի գիրք է գրել նոր Հայաստանի ու նրա մարդկանց մասին: Գիրքը մեր ձեռքը չէր ընկել, բայց նրա ռոմանտիկ վերնագիրը` «Պրոմեթևսն ազատագրված» հրապուրեց մեզ և խորացրեց մեր հետաքրքրությունը դասախոսի և նրա անձի նկատմամբ: Ասացին, որ 1933-ին եկել է անվերադարձ և հաստատվել Երևան քաղաքում` իր դստեր` Սոֆիի, որդու` Հրանտի հետ միասին:

Անհամբեր սպասում էինք նրա առաջին դասախոսությանը:

Եկավ: Ոչ ոք բացակա չէր: (Ի միջի այլոց ասեմ, որ ուսանողի բացակայության եզակի դեպքեր եմ հիշում: Ամենից ավելի բացակայողը ես էի, որ գրողների միությանը կապված լինելով, հաճախ լինում էի այնտեղ և հաջորդ օրը գալիս ու դասընկերներիս պատմում, թե ում տեսա, ինչ լսեցի): Մեր նոր դասախոսը մտավ լսարան, մի ժպտում հայացք նետեց բոլորիս վրա, ինքը նստեց և մեզ էլ առաջարկեց նստել: Խնդրեց, որ այսուհետև իր գալու և գնալու պահերին ոտքի չկանգնենք:

- Կհասկընամ, որ ըսածս խախտում է ընդունված կարգի, բայց կնեղվիմ ոտքի կանգնած տեսնելով ձեզի: Այդ կարգը զինվորական սովորույթ մը կթվի ինծի, ուստի, շատ պիտի խնդրեմ, որ անձիս հանդեպ ձեր հարգանքը արտահայտելու այլ ձև մը ընտրեք, օրինակ` չուշանաք, զանգը տալուն պես լսարանն ըլլաք: Դուք արդեն մեծ, հասուն ուսանողներ եք և կյանք պիտի մտնեք կարճ ժամանակից, կհուսամ, ձեզի կարգապահական խրատներ տալն ալ ավելորդ է:

Լռեց: Եվ անմիջապես չշարունակեց իր խոսքը: Ի՞նչի մասին էր մտորում, դժվար է ասել, գուցե մտածում էր` ասի՞, թե` չէ:

Նա այդ ժամանակ վաթսուն տարեկան դեռ չկար: Գեր կին էր, դեմքի հանգիստ արտահայտությամբ: Չնայած առաջացած տարիքին, աչքերի մեջ երբեմն-երբեմն կրակներ էին կայծկլտում: Թուխ էր, թանձր շրթունքներով, սեգ կեցվածք ուներ: Առաջին հայացքից «Քեռի Թոմասի տնակի» Քլոյային էր հիշեցնում, իսկ ընդհանրապես, նստած լիներ, խոսելիս թե քայլելիս, վեհաշուք մի շեշտ կար նրա արտաքինի մեջ:

- Սակավամարդ լսարան կերևաք: Այսքա՞ն եք, թե բացակայողներ կան: Ուրեմն, այսքան եք: Պիտի խնդրեմ, որ չբացակայեք, բայց մի պայմանով` եթե տաղտուկ չզգաք: Եթե ձանձրանաք, ձեզի ազատ կարձակեմ դասախոսություններիս հաճախելու պարտադրությունից: Ինծի համար, իմ ամբողջ կյանքիս ընթացքին, պարտադրանքը թվացել է մարդու հոգուն հակառակ:

Առաջին անգամ էինք լսում այդպիսի առաջարկ: Նախ, մեզ շոյված զգացինք, երբ ժամանակներ անցան` օրեր, հասկացանք, որ մեզ տված ազատությամբ նա ավելի կաշկանդեց, և չեմ հիշում բացակայության մի դեպք անգամ, թեև նրա առաջարկն անկեղծ էր: Հետո, շատ տարիներ անց կյանքի, մարդկային հարաբերությունների մասին խորհրդածելիս, ես այն մտքին հանգեցի, որ ազատություն ունեցողը բարոյապես պարտադրված է զգում իրեն, իսկ ով հետապնդվում է, զգում է ձեռքն ու ոտքը կապկապված, ձգտում է ձերբազատվելու:

Նա խոսքն առաջ տարավ և մենք շատ համակրեցինք, պարզապես սիրեցինք իրեն:

- Երիտասարդ եք, մարդկային կյանքի լավագույն հասակ, ազատություն կուտամ ձեզի և այն պատճառով, որ սիրահարված ըլլալով, հանկարծ կրնաք ժամադրություն կապած ըլլալ ցերեկով, կրնա ըլլալ, որ աղջիկը այդ ժամին միայն կուզե հանդիպել ձեզի: Ի սեր աստծո, մի եկեք դասախոսության, որպեսզի չխախտեք ժամադրությունը: Ոչ մի դասախոսություն, ով որ ալ կարդալու ըլլա, չարժե, որ ատոր համար վշտացնեք աղջկան:

Ու լուռ մնաց: Մի պահ հոնքերը կիտվեցին: Ով իմանա, թե ինչ հիշեց: Հետո դեմքին իջած թուխպը չքացավ, ու երբ գլուխը բարձրացրեց, նայեց ժպտալի աչքերով` մեզ թվաց, թե երիտասարդացավ:

- Ես միշտ այսպես ծեր չեմ եղած: Ես ալ երիտասարդ եմ եղած, ես ալ ժամադրություններ եմ ունեցել ու իմ սիրտն ալ ձերի պես բաբախել է, սպասելով, թե ե՞րբ պիտի գա, ինչի՞ կուշանա, ձախորդ դեպք մը չպատահե՞ց արդյոք …

Հանկարծ դարձավ տղաներիս:

- Ժամադրության ուշացա՞ծ կերթաք, թե ժամանակին:

- Ուշացած, - պատասխանեց տղաներից մեկը:

- Իրա՞վ, - զարմացավ նա:

- Իհարկե, - վրա բերին մի քանի ուսանող:

- Անամոթ արարածներ եք:

Կշտամբեց, ինչպես հարազատը հարազատին:

- Եվ դուք պիտի ըսեք, թե անկեղծ կսիրեք: Սիրո մաս կկազմի անհամբերությունը:

Ուրեմն, դուք կրնաք աղջկան սպասեցնել տալ: Շատ կզարմանամ, իսկ ես կկարծեի, թե ժամադրության գնալիս ձեր սիրտը այնպես կտրոփե, որ ժամացույցին սլաքը միամտաբար կմղեք …

Զանգը տվեց, դասախոսը գնաց, իսկ մենք մի երկու րոպե մնացինք լուռ` առանց տեղից շարժվելու: Հետո, մեկը, չեմ հիշում, թե ով, բացականչեց.

- Այ քեզ դասախոս …

Այդ բացականչության մեջ և զարանք կար, և հիացում:

Հակառակ մեր սովորության` չվազեցինք միջանցք, մնացինք լսարանում և անհամբեր էինք, թե ե՞րբ է գալու, թեև զանգին դեռ ժամանակ կար:

Հաջորդ ժամին անցավ դասախոսության: Բայց այստեղ ևս նա տարբեր էր մեր մյուս դասախոսներից:

Աթոռը, որին նստելու էր, քաշեց նստարանից մի կողմ, դեպի անկյուն: Տեղավորվեց նստարանին այնպես, ասես հարմար դիրք էր ընդունում հանգստանալու համար: Խոսքի ոչ մի լարվածություն: Զրուցում էր: Ձայնը հանգիստ էր, հոգու ինչ որ անկյուններից եկող:

Նա խոսում էր մի հայերենով, որ խառնուրդ էր արևմտահայերենի և արևելահայերենի: Իր խոսքը շատ էր բարեհնչուն, որ սաստիկ հրապուրում էր մեզ: Խոսում էր էպիկական հանգստությամբ, բայց` ոչ անտարբեր…

Նյութը` Ք. Ա –ի