Հայաստանի լույսը հասնում է մեզ շնորհիվ Մարտիրոս Սարյանի. այսօր Սարյանի ծննդյան օրն է

Մարիտիրոս Սարյանը ծնվել է 1880 թվականի փետրվարի 28-ին /որոշ աղբյուրներում` փետրվարի 29-ը/ Նոր Նախիջևանում` Դոնի ափին, հայկական ընտանիքում, իսկ մանկությունն անցկացրել քաղաքից հեռու հայկական խուտորում: Անիից Ղրիմ, Ղրիմից Դոնի ափերը գաղթած Սարյանների տոհմը շարունակվում էր Սարգիս Սարյանի բազմանդամ ընտանքիով, որն այդտեղ ապրում էր պարզ, հնավանդ կենցաղով:

1901թ., Մոսկվայի Գեղարվեստական ուսումնարանը դեռ չավարտած, 21-ամյա Սարյանը որոշում է ճամփորդել`տեսնել իր նախնիների երկիրը: Տպավորություններն այստեղ այնքան խորն եղան, որ նա Հայաստան եկավ և հաջորդ տարիներին` շրջագայեց Շիրակում ու Լոռիում, տեսավ Անին ու Էջմիածինը, Հաղպատն ու Սանահինը, Երևանը ու Սևանը:

1915-20թթ. Սարյանը շատ քիչ է նկարել, սակայն զբաղվել հայրենանվեր գործունեությամբ: 1915-ին Սարյանը Էջմիածին է գալիս օգնելու հայ գաղթականներին, 1916-ին Թիֆլիսում մասնակցում է առաջին, Հայ նկարիչների միության ստեղծմանը, 1919-ին Ռոստովում հիմնում է հայկական թանգարան:

Ստորև մի փոքրիկ հատված ենք ներկայացնում Շ. Խաչատրյանի Մարտիրոս Սարյանին նվիրված` «Մարդը բնություն է, բնությունը` մարդ» գրքից մեկ փոքրիկ հատված:

Մարտիրոս Սարյանի թանգարանի երկրորդ հարկում կախված է Վարպետի «Երեք հասակ» ինքնադիմանկարը: Կտավի աջ կողմում նկարիչը պատկերել է իրեն երիտասարդ, հայացքը հեռուն, այն ճանապարհին, որով ընթանալու է: Ձախ կողմում` Սարյանը միջին տարիքում է, վստահ ճամփա կտրած նկարիչ: Կենտրոնում` ծերունազարդ, խորախորհուրդ հայացքը դիտողին հառած: Պատկերի բովանդակությունը մինչև վերջ ըմբռնելու համար ուշադրություն պետք է դարձնել ֆոնին: Երեք ժամանակի` երեք հասակի համար էլ ֆոն է ծառայում հայրենի բնությունը, լուսաշող մի սարալանջ, որի կենտրոնում նկարիչը պատկերել է իր տունը: Տեսարանը ավարտվում է հեռվում երևացող Արարատի գագաթով:

Նայում ես պատկերին ու ծերունու հայացքի մեջ կարծես կարդում ես նկարչի իմաստուն խոսքերը. «Հողը մի կենդանի էակ է, նա ունի իր հոգին և առանց հայրենիքի, առանց հարազատ հողի հետ սերտ կապի, մարդ չի կարող գտնել իրեն, իր հոգին …»:

Սարյանը գտել էր իրեն հայրենիքի հետ սերտ կապի մեջ: Եվ 1921-ին նրա ընդմիշտ գալը Հայաստան չի կարելի դիտել սոսկ հայրենասիրական զգացմունքի կամովի դրսևորում: Սարյանի հայրենիքում հաստատվելը պատմական անհրաժեշտություն էր, ինչպես երկրից դեպի երկինք նետված բեկորի վերադարձը երկիր:

«Ինձ հանձնարարվեց ձեռնարկել մի շարք հաստատությունների` հնագիտության, կերպարվեստի, պատմության, ազգագրության թանգարանի և հնությունների պահպանության կոմիտեի կազմակերպումը: Պետք էր հիմնադրել գեղարվեստական ուսումնարան ու նկարիչների ընկերություն: Կարճ ժամանակում աշխատանքները բուռն թափ ստացան .. երկու տարի հետո ամեն ինչ հիմնադրված էր, և գործն ընթանում էր ըստ պատշաճի: Հետզհետե մի կողմ քաշվեցի կազմակերպչական-վարչական .աշխատանքից և սկսեցի զբաղվել ստեղծագործական աշխատանքով: Ավելի բուռն հետաքրքրությամբ շարունակեցի մեր բնության ուսումնասիրությունը …»:

Իսկ թե ի՞նչ ստեղծեց Սարյանը այդ օրերից մինչև այսօր, ամենքին է հայտնի: Հայրենի երկրին ու մարդուն նվիրված մի վիթխարի պատկերասրահ, Հայաստանին պարգևած մի «Հայաստան» …

1920-ական թվականներին Սարյանը ընդհանուր առմամբ ստեղծեց հայրենի երկրի ընդհանրացված, սինթետիկ կերպարներ, որոնց հանրագումարը հանդիսացավ պետական թատրոնի սքանչելի վարագույրը: Գունա-լուսային վառ ակորդը այդ գործերին հաղորդում է էպիկական հնչեղություն:

Նկարչի հոգին այրվում էր հայրենիքի վերածննդով: Եվ եթե նա, 1915-ից հետո, կյանքի աննպաստ պայմանների պատճառով քիչ էր ձեռքն առնում վրձինը, ապա այժմ, ինքնամոռաց կերպով ձուլվեց հոգևոր ընդհանուր վերելքին: Կյանքը, գեղեցիկը սիրող մարդ-նկարչի հավատը ընդհանրացավ, դարձավ համաժողովրդական հավատի արտահայտություն:

1924-ին, Վենետիկում, միջազգային ցուցահանդեսին մասնակցած Սարյանի կտավների առթիվ Ավետիք Իսահակյանը գրեց.

«Մ. Սարյանի կյանքն ու արվեստ սերտորեն շաղկապված են իրար հետ, և ուրիշ կերպ էլ չէր կարող լինել. Իսկական արվեստը իսկական արվեստագետի հոգու առարկայումն է, նրա սիմվոլ-պատկերը:

Երբ նայում ես նրա նկարներին, մի անհուն սիրով ու կարոտով լցվում է ձեր հոգին դեպի հայ աշխարհը` «արևի տակ պարզված հեքիաթ», մի խորին քնարերգություն, իր չքնաղ լեռներով ու գետերով, արտերով ու եղնիկներով…»:

Ահա և ուրիշների կարծիքը.

«Սարյանը գեղանկարչական ռեալիստ էր հենց այն օրվանից, երբ նկարեց իր առաջին բնանկարը: Նա զարմանալի ամբողջական է ու հետևողական: «Մաներ» բառը նրան չի վայելում, մաները կարելի է իսկապես փոխել, իսկ աչքը և սիրտը երբեք:

Սարյանը լոկալ նկարիչ չէ, նրա արմատները հայկական հողի մեջ են, նրա վրձինը սահմաններ չի ճանաչում»: Ի. Էրենբուրգ

«… Հայաստանի լույսը հասնում է մեզ շնորհիվ Մարտիրոս Սարյանի: Լույս երջանիկ՝ մարդկանց, լեռների, մրգերի վրա … Սա մի գանձ է վերագտնված: Այնքան գեղեցիկ է նրա գույնը, որ դարերը մեր Սեզանի ու Մատիսի կողքին Սարյանըշին պիտի հատկացնեն առաջնակարգ տեղ …»: Լուի Արագոն

Նյութը` Ք. Ա –ի