Այծի կաթով քեզ սնուցած են, այծի բնավորություն ստացած ես. Էդգար Շահինը` Արշակ Չոպանյանին

Արշակ Չոպանյանը ասես Վերածնության դարաշրջանի գործիչ լիներ կարողությունների համապարփակությամբ ու հետաքրքրությունների անսպառությամբ, և էությամբ` մեր պատմության վերջին հարուրամյակի ծնունդն էր, որ պտղաբերեց առատ, անհատնում` միշտ դարին ու ժողովրդին կապված բոլոր նյարդերով, սրտով ու մտքով, նրա բարձր ու հիմնական շահերի ջերմ պաշտպանն ու արտահայտիչը եղավ դառն ու դժվարին ազատագրական պայքարի ուղիներում:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Կ. Դալլաքյանի «Արշակ Չոպանյան» գրքից մեկ փոքրիկ հատված:

Ժողովրդական բանաստեղծության անսպառ ակունք էր Ակնը` Եփրատի ափն ի վեր բարձրացող այդ գեղատեսիլ քաղաքը, որ ամեն ինչից առավել բառ ու բան էր արտադրում ու շեներին ներարկում քնարական զգացումի շունչը: Նրա գերդաստաններից են սերել Արփիար Արփիարյանն ու Գրիգոր Զոհրապը, Միսաք մեծարենցն ու Սիամանթոն: Հովվյանց հին գերդաստանը մյուսների մեջ բացառություն չէր իր գրահմտությամբ: Արդեն, երբ ընտանքիը Պոլսում էր, գրահմուտի համբավ ուներ Արշակի հորեղբայրը` Հարություն Չոպանյանը:

Արշակի հայրը` Հովհաննեսը, զգացմունք պարունակող խոսքի կերտիչ չէր, բայց նրա ճարտար ձեռքերի մեջ բանաստեղծական ձևեր էին առնում արդուզարդի առարկաները, և, Պոլսի Պեշիկթաշի շուկայի իր փոքրիկ խանութով, բավականին անուն էր շինել:

Ժամանակով Պեշիկթաշի վերին թաղը Չոպանյանների անունով էլ կոչվել է Չոպան Մահալ, քանի որ հողերի մեծ մասը պատկանել է Չոպանյան գերդաստանին: Հենց այս Մահալի մի գեղեցիկ տան մեջ էլ, 1872 թվականի հուլիսի 15-ին ծնվում է ապագա բանաստեղծն ու մշակույթի գործիչը:

Մեկ ամսական դեռ չկար, երբ մայրը, սամաթացի Քեմհաճյան ընտանիքից սերած դեռատի գեղեցկուհի Մարիամը, հավիտենապես փակում է աչքերը:

Մայրական գգվանք չտեսած որբուկ Արշակի վիշտը մեծ էր: Տարիներ անց, երբ նրա կրծքի տակ խլրտալու է բանաստեղծի սիրտը, տառապագին գիշերներից հետո լույս աշխարհ եկած նրա առաջին ոտանավորներից մեկը հենց այդ վշտի մարմնավորումն է լինելու …

Մոր մահից հետո հայրը Արշակին փոխադրում է վերին Բոսֆորի ծովամերձ Սթենիա գյուղը: Այստեղ երեխան հանձնվում է երկու կանանց` Զիպայի և Զոյիի խնամքին, որոնք որբուկին պահում էին այծի կաթով: Էդգար Շահինը, որ լավ ծանոթ էր Արշակ Չոպանյանի կենսագրական այդ մանրամասնությանը, կատակով ասում էր նրան. «Այծի կաթով քեզ սնուցած են, այծի բնավորություն ստացած ես, ցանկացած ես միշտ բարձրունքները մագլցել»:

Պեշիկթաշի վերին թաղում գնեցին նոր բնակարան, որտեղ Հովհաննեսի ընտանիքի հետ ապրում էր նաև Ագապիի եղբայրը` Թաթոս աղբարը: Սա ոչ մի կերպ չէր կարողանում հաշտվել այն մտքի հետ, որ փոքրիկ Արշակը, խաղերով տարվելու փոխարեն, պոկ չէր գալիս գրքերից: Եվ, երբեմն, կատաղած, կոպտում էր երեխային, հանդիմանում նրան` պահանջելով դեն շպրտել գրքերը. «Ջիղերուս կը դիպչի կոր»:

Դեռ «Մաքրուհյան» վարժարան մտնելուց առաջ Արշակը արդեն գրաճանաչ էր, ու նրան արտոնված էր տեր ու տնօրինություն անել հորեղբորից` Հարություն Չոպանյանից ժառանգություն մնացած սնդուկի մեջ: Իսկ այստեղ թաքնված էին մանկահասակ մարդու երևակայությունը փորփրող ամենախորհրդավոր գանձերը` գրքերը:

Նա չէր կարդում, պարզապես կլանում էր այդ գրքերը: Փույթ չէ, թե հասկանում էր միայն մասամբ ու միայն յուրովի, կարևորը անկասելի սերն էր, որ արթնացավ նրա մեջ գրականության նկատմամբ, զարգացավ «Մաքրուհյանի» աշակերտության շրջանում և գագաթնակետին հասավ Կենդրոնական վարժարանի ուսանողի մեջ, մղելով նրան դեպի գրական գործունեություն:

Գալիս են ավարտական քննությունները: Արշակը բոլոր առարկաներից ստանում է բարձրագույն նիշեր: Պարգևաբաշխության հանդեսին, որպես առաջին աշակերտի, հոգաբարձությունը նրան նվիրում է հայերեն ու ֆրանսերեն արժեքավոր գրքեր, թվով այնքան շատ, որ երբ գիրկն է առնում, չի կարողանում ձեռքում պահել, և մի քանիսը ցած են թափվում: Իսկ տանը նրան սպասում էր ոչ այնքան հաճելի զրույց հոր հետ:

«- Տղաս, - ասում է հայրը, - ինչ որ սորվեցար Պեշիկթաշի դպրոցին մեջ, կը բավե, հիմա վարժվելու ես գործի կյանքին, որպեսզի ապրուստդ ապահովես: ես խոսեցա Գաբրիել Էլիկյուզել բարեկամիս, որ տնօրենն է Հովհաննես Հակոբյան մեծ վաճառատան, և ան որոշեց քեզի պաշտոն մը հանձնել: Հակոբյան տունը Պոլսի ամենեն մեծ տուներեն մեկն է. դուն հայերենի, ֆրանսերենի մեջ ուժով ես, քիչ մը անգլիերեն ու թուրքերեն ալ գիտես, կրնաս հոն քեզի փայլուն ապագա մը պատրաստել»:

«- Հայրիկ, - պատասխանում է որդին, - շնորհակալ եմ քու հոգածությանդ համար, բայց ես բնավ փափագ ու տրամադրություն չունիմ գործի մարդ դառնալու. Իմ իդեալս շատ դրամ վաստակիլը չէ, այլ ինքնատիպ բանաստեղծ մը դառնալը և մեր ազգային մշակույթին զարգացմանը իմ նպաստս բերելը: Իմ ցանկությունս է Ղալաթիո Ազգային Կենդրոնական վարժարանը մտնել իբր ուսանող, ճոխացնելու համար հայերենի, ֆրանսերենի և գրականությանց պատմության հմտությունս»:

Հայրը, հարկավ, զարմանում է, ապա դժգոհ է մնում, բայց, բարեբախտաբար, չի պնդում իր ցանկության վրա:

«Տղա՛ս, - դարձյալ հայրն է խոսողը, - ես իմ պարտքս կատարեցի, ըրէ, ինչ որ միտքդ դրեր ես, բայց եթե օր մը նյութական նեղության մեջ իյնաս, իրավունք պիտի չունենաս զիս մեղադրելու. ես կրցածս ըրի քեզի նյութական ամուր ապագա մը ապահովելու համար»:

Նյութը` Ք. Ա –ի