Սֆինքսը մարդկության կողմից երբևէ ստեղծված ամենահանճարեղ կոթողներից է. Մարտիրոս Սարյան

Աֆինքս, (հին հունարեն՝ Σφίγξ, Σφιγγός), կնոջ գլխով, առյուծի մարմնով ու թաթերով, արծվի թևերով, ցլի պոչով դիցաբականական արարած:

Աշխարհի տարբեր մասերում կան Սֆինքսի պատկերով արձաններ, դրանցից ամենահայտնին եգիպտական մեծ սֆինքսն է, որը կառուցված է Քեոփսի բուրգի հարևանությամբ:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Մարտիրոս Սարյանի «Արվեստի մասին» գրքից այն հատվածները, որտեղ Վարպետը խոսում է Սֆինքս առեղծվածի և եգիպտական քանդակների մասին:

Սֆինքսը մարդկության կողմից երբևէ ստեղծված ամենահանճարեղ կոթողներից մեկն է: Անսովոր-միստիկական բովանդակությունը, խիստ ճշմարիտ երկրաչափական ձևերը և հսկայական չափը նրան տալիս են յուրահատուկ վեհություն: Դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես և ինչու է ծնվել այդ խորհրդավոր արարածը: Իհարկե, գիտականորեն, դատողության մեջ դա հասկանալի էակ է: Բայց անմիջականորեն հայեցողության, անմիջական տպավորության պայմաններում մի տեսակ գլխապտույտի, առեղծվածի մեջ է ձգում մարդու: Հավատք, աշխարհայացք, Եգիպտոսի կյանք, պատմության էտապ, մշակույթի զարգացման աստիճան և այլն, և այլն` այս բոլորը հասկանալի են: Բայց հոգեբանորե՞ն: Հո չե՞ս կարող լինովին քեզ դնել այն եգիպտացու տեղը, որն ապրել է Սֆինքսի կերտման ժամանակ կամ հենց ինքն է եղել հանճարեղ կերտողը:

Մի բան հաստատ է: Այդ ահռելի էակը կա Երկրագնդի վրա և անթարթ հայացքով նայում է դեպի արևելք, դեպի ծագող արևը …

Կահիրեի շրջակայքի նշանակալից հուշարձաններից էին Գիզեի բուրգերի խումբը և Սֆինքսը, որ տիրաբար կանգնած էին Նեղոսի ափին: Քեոփսի, Քեֆրոնի բուրգերը հզոր տիտանների նման անընդհատ սևեռված են Կահիրեի վրա: Քաղաքի բոլոր ծայրերից երևում են նրանց սիլուետները իբրև կորած և հավերժ կենդանի մի ժողովրդի հանճարի արտահայտություն: Այդ արհեստական լեռները զարմանալիորեն ներդաշնակվում են շրջապատի հետ և ուշադրություն գրավում դեռ հեռվից` մեկ երևալով արմավենիների պուրակների, մեկ քաղաքի դեղին, քառակուսի տների արանքներից, մեկ Նեղոսի հայելանման ջրերի անդրադարձման մեջ:

Եգիպտական բուրգի երկրաչափական հասարակ ձևի մեջ նիրհում է երբևէ ստեղծված ճարտարապետական ձևերից ամենաամուրը և համապատասխանում է բնիկ լեռների ձևերին: Դա մտքի աշխատանքի ու բնության կապի մի հանճարեղ մարմնացում է` հսկայական, ահռելի, հատկապես, երբ տեսնում ես նրա ոտքերի տակ, Նեղոսի ափին կուչ եկած գյուղակը:

Առաջին հայացքից եգիպտական քանդակի անատոմիական համաչափություննների, շարժման, նստելու կամ կանգնելու ձևի, դեմքի արտահայտության, սյուժետային մոմենտի ներկայացման եղանակը կարող է թվալ շատ պարզունակ, բռնազբոսիկ կամ պրիմիտիվ: Բայց դա միայն այն դեպքում, երբ դիտողըմակերեսային, զուտ հայեցական մոտեցում է ցուցաբերում: Բավական է, որ խորանաս նրա մեջ, և քո առջև բացվում է փիլիսոփայական, հոգեբանական, ոճական ու կատարողական մի ճշմարիտ աշխարհ: Եթե, իհարկե, ճշմարտությունը արվեստային ճշմարտությունն է և ոչ թե կեղծիքը, խորությունն է և ոչ թե արտաքինի սոսկ նկարագրությունը, ոճի առկայությունն է և ոչ թե սյուժեների շահատակությունը, անհատական, յուրովի մոտեցումն է և ոչ թե ըստ դեղատոմսերի կատարված հավուր պատշաճի անգունությունը … Դա ճշմարտություն է պայմանականության մեջ և պայմանականություն` ճշմարտության մեջ: Դուք ձեր դիմաց տեսնում եք կատարելապես կենդանի մարդկանց` իրենց արտաքին և հոգեբանական հատկանիշներով:Կերպարները գեղարվեստական են նաև նրանով, որ արվեստագետի ստացած առաջին տպավորությունը իր ողջ թարմությամբ և անմիջականությամբ արտահայտված է նրանց մեջ: Իսկ առաջին տպավորություններն ամենաուժեղ, ազդեցիկ տպավորություններն են, առանց որոնց բարձր արվեստ չի ստեղծվում:

Նյութը` Ք.Ա-ի