Արուս Ոսկանյանը կին-Չարենցն էր նիհիլիզմի դեմ մղվող պայքարում

Արուս Ոսկանյանը ոչ միայն մեր, նաիրյան բեմի, այլև մեր ողջ դարաշրջանի մեծագույն դերասանուհին է, - ասել է Եղիշե Չարենցը 1923 թվականին:

Թատրոնը Արուս Ոսկանյանի համար հիրավի՛ իսկական մի ամբիոն էր, որի բարձրությունից նա դիմում էր բազմություններին, և թերևս հենց դա էր պատճառը, որ նա այնքա՜ն մտահոգված էր միշտ խոսքի բարձր կուլտուրայով մեր թատրոնում և ջանում էր, որ իր յուրաքանչյուր ճշմարիտ ինտոնացիայով և շեշտով հասնի թատերասրահում նստած ամեն մի հանդիսականի:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Արուս Ոսկանյանի» ժողովածուում ընդգրկված Ս. Հարությունյանի «Մշակույթի առաջամարտիկը թատերարվեստում» /տես նաև `«Ավելի գեղեցիկ գլխի, պարանոցի և ուսերի կառուցվածք ես երբեք չեմ տեսել. Արուս Ոսկանյան», «Հոլիվուդյան աստղերին իր դեկոլտեով չզիջող համարձակ կինը. Արուս Ոսկանյան» / հոդվածից մեկ փոքրիկ հատված:

Արուս Ոսկանյանն իբրև մարդ, քաղաքացի և դերասանուհի, իր ընդհանուր դիմանկարով, միշտ էլ մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել: Կ. Պոլիսը, Բաքուն, Թիֆլիսը, Անդրկովկասը, մեծ հեղափոխության դարաշրջանը անհունապես լայնացրել էին նրա տեսադաշտը: Նա լավ գիտեր Արևելքը, հոգևոր (դասական) Արևմուտքը նրա մեջ էր, նորագույն մշակույթը նա ընկալում և յուրացնում էր օրը-օրին, ազգային մշակույթի նախանձախնդիր էր, նա կին-Չարենց էր նիհլիզմի դեմ մղվող պայքարում:

Արուս Ոսկանյանը ամենալայն հետաքրքրությունների տեր էր: Նա չէր անցնում ոչ մի հարցի, երևույթի կամ առեղծվածի կողքով: Նրա միտքը միշտ բորբոքված էր և միշտ արթուն և ինձ թվում էր, որ նա մտածում է և խորհում ամեն վայրկյան, անընդմեջ:

Թատերարվեստի հավասար նրան ձգում էր գրականությունը: Արուսը գրականության խանդավառ սիրահար էր և որքան խորը ճանաչում էր կլասիկան, այնքան էլ ոգեշնչված էր, պրոպագանդելով նորագույն գրչականությունը: Չարենցը, Գեղամ Սարյանը, Ազատ Վշտունին և այլ գրողներ ու բանաստեղծներ Արուսի գրական ելույթների աղբյուրն էին:

Արուս Ոսկանյանին կարելի էր տեսնել բազմազան հավաքույթներում: Նա մեր մշակույթի կին հայտնի գործիչներից մեկն էր: Նա երիտասարդության մշտական հյուրն էր համալսարանում և այլ բուհերում, ակտիվ դեմք էր, ուներ իր կարծիքը և գիտեր կրքոտ կերպով պաշտպանել իր հայացքը: Նա պոլեմիստ էր, վիճող, անհանգիստ հենց մտքի մեջ, մտածողության մեջ: Միտքը առատոարեն հոսում էր խոսքի հետ: Ու երբ նա խոսում էր, ես լռում էի, հաճելի էր լսել նրան, հաճույք էր պատճառում նրա տրամաբանությունը և հիմնավորումը: Կրկնակի հաճելի էր նրա խոսքի զրնգուն արծաթը, ձայնի մետաղը, որոշակի և ոլորուն նախադասությունն ու ֆրազը: Ես զգում էի, որ Արուսը գալիս է մեծ քաղաքակրթությունից, քաղաքակրթության ծնունդ է:

Շատ կարևոր է ընգծել այն, որ Արուս Ոսկանյանի անհատականությունը և ոչ մի կեղծիք չէր հանդուրժում: Նրա մեջ պոզա չկար: Վահրամ Փափազյանի նման նա ևս բնության գեղեցիկ ստեղծագործությունն էր, կանացի և մտածող, զգացմունքային և մտածող, զգացմունքի և մտքի մի բացառիկ ներդաշնակություն: Միտքն էլ, զգացմունքն էլ նրա բնական վիճակն էր, արտիստիզմը, որ համակում էր նրա ողջ էությունը, դարձյալ նրա բնական վիճակն էր:

Եվ, իհարկե, Արուս Ոսկանյանը մեր բեմին ու ասմունքին տվել էր իր բարձի ինտելեկտն ու զգացմունքի նույնքան բարձր կուլտուրան: Մեր արվեստում Արուսը բարձրագույն ինտելիգենտության դրսևորումը հանդիսացավ:

Նյութը` Ք.Ա-ի