Չարենցի ապշեցուցիչ վաղահասությունը, որ հազվադեպ է լինում. Պարույր Սևակ

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Պարույր Սևակի «Ե. Չարենցը և արդիականությունը» հոդվածից (որը ընդգրկված է նրա «Երկերի ժողովածու 3-րդ»-ում) մեկ փոքրիկ հատված, որը Ե. Չարենցի ծննդյան 70-ամյակի առթից ՀՍՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի գիտական նստաշրջանում և հոբելյանական հանդիսավոր երեկոյին կարդացած նրա զեկույցն է եղել:

«Իսկ ո՞վ էր Չարենցը:

Թվում է, թե նրա մասին փոքրիշատե բնորոշ խոսք ասելը պիտի որ շատ դյուրին լինի, մանավանդ մեկի համար, որ հպարտություն ունի իրեն համարելու Չարենցի հոգևոր որդիներից մեկը:

Բայց այդ դյուրինությունը միայն երևութական է ու խաբուսիկ:

Ու եթե դժվարությունից ելնելու ելքեր կան, ապա դրանք էլ տալիս է նույն ինքը Չարենցը` իր բազմաթիվ ինքնաբնորոշումներով:

Թույլ տվեք դիմելու դրանցից մեկի օգնությանը:

1922-ին գրած իր ինքնակենսագրական «Չարենց-նամե» պոեմը բանաստեղծը սկսում է այսպես.

Ես եկել եմ հեռու Իրանից,

Հայրենիքս է – Խանի Մակուն,

Իմ հոգում – արևն է Իրանի,

Իրանի արևն է իմ հոգում:

Իսկ արյան մեջ երգում է իմ –

Նաիրյան տխրությունն անծիր,

Իսկ ուղեղս – կարմի՜ր – կարմի՜ր

Մոսկովյան հրով այրեցի:

Բովանդակ աշխարհիս վրա վառվող մի հարավային արև, բովանդակ աշխարհի վրա սփռված մի նաիրական անծայր տխրություն և բովանդակ աշխարհը իր ոգու համար հայրենքի ընտրած մի ուղեղ` մոսկովյան կարմիր-կարմիր հրով այրված. Ահա Չարենցը:

Այսքանը իր կողմից իմանալուց հետո` մենք պարտավոր ենք մեր կողմից ավելացնել, որ Չարենցի բանաստեղծական աշխարհը նման էր միկորկոսմոսի, որ եթե ուներ իր էպիկենտրոնային կրակը, ապա ուներ նաև իր բևեռները: Այդ բևեռներն էին Երկիր Նաիրին, այսինքն` Հայաստանը, և հեղափոխությունը, որ մեծ Հոկտեմբերն է:

Սակայն «ո՞վ էր Չարենցը» հարցին պատասխանելու համար մենք պիտի հատուկ ուշք դարձնենք ևս մի երևույթի վրա:

Գրականության պատմությունը չանցնող հարգանքով է ամեն անգամ հիշում այնպիսի անուներ, որպիսիք են Դուրյանն ու Մեծարենցը, Բարաթաշվիլին ու Խետագուրովը, Բոտևը, Պետեֆին ու Լերմոնտովը, որոնք 20-28 տարեկանում ստեղծեցին անմահ գլուխգործոցներ և արժանի են ոչ այլ կերպ կոչվելու, քան հանճարեղ պատանի կամ հանճարեղ երիտասարդ: Իսկ մեր մտքով անցե՞լ է Չարենցին էլ մտցնել այդ ցուցակի մեջ: Չի անցել երևի այն պատճառով, որ Չարենցի կյանքի թելը կտրվեց 40-ամյա հասակում:

Բայց չէ՞ որ 14-15 տարեկանում նրա գրած բանաստեղծություններն ունեն մի մակարդակ, որին «նորմալ» բանաստեղծներն հասնում են առնվազն 24-25 տարեկան հասակում: Ընդամենը 18 տարեկանում նա գրել է քնարական այնպիսի գլուխգործոցներ, որոնց տակ իր անունը կգրեր հայ բազմադարյան քնաերգության հազվագյուտ կախարդներից մեկը, իր իսկ ուսուցիչ Վ. Տերյանը: Հիշենք թեկուզ «Գիշերն ամբողջ հիվանդ, խելագար», «Կան անտես հյուրեր», «Հայրենիքում», «Փողոցների մեջ կա մի անանուն, անըմբռնելի կարոտի ճախրում» և այլն: Եվ նույն այդ` 18-19-ամյա ժամանակ` մի այնպիսի լայնակտավ պոեմ, որպիսին է «Դանթեական առասպելը», այն էլ մի այնպիսի վերջով, որ կարող է գրել միայն մեծ բանաստեղծը` առնվազն 30 տարեկանից հետո:

Իսկ 19 տարեկանում «Աթիլլա» պոեմը, պարզապես անթերի և արու մի ծնունդ, ինչպես նաև այնպիսի գլուխգործոցներ, ինչպիսիք են «Լուսամփոփի պես աղջիկը», «Ոսկին», «Հարդագողի ճամփորդները»:

Եվ, իմանալով հանդերձ, հավատալի՞ է թվում, որ «Ամբոխները խելագրաված» պոեմը (ինչպես նաև «Սոման») գրված է ընդամենը 21 տարեկան պատանու գրչով: Եվ համաշխարհային գրականության բազմադարյան պատմությունը կարո՞ղ է մի քանի տասնյակ նմանօրինակ 21 տարեկանների հիշել:

23-ամյա Չարենցը ստեղծեց իր երեք «Ռադիոպոեմները»` բերելով բանաստեղծական նոր ոճ, ավելի ճիշտ` հիմնադրելով բանաստեղծական նոր դպրոց: Սրանց հետևեց նույն տարում գրված «Ամենապոեմը», որով պոեմի ժանրը հայ գրականության մեջ ապրեց իր զարգացման նոր փուլը: Բայց 23-ամյա նույն Չարենցի գրչով են ստեղծվել նաև այնպիսի անթերի և մնայուն բանաստեղծություններ, ինչպիսիք են, օրինակ` «Շամիրամը», «Անկումների սարսափից», «Ինչպես երկիրս անսփոփ»: 23-ամյա մեկի գրիչն է գրել, վերջապես, նաև «Մահվան տեսիլը», որ հայոց լեզվով հայ ժողովրդի բախտի մասին 1500 տարվա ընթացքում գրված ամենասակավաթիվ հանճարեղություններից մեկն է:

Ես 23-ամյան Չարենղցի ստեղծագործության գույքագրումը չեմ կատարում: Այս դեպքում ես պիտի վերհիշեցնեի, որ նույն այդ թվականին են գրված «Երգ ժողովրդի մասին» պոեմը, «Ողջակիզվող կրակ» գիրքը, ամբողջ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» շարքը, «Փողոցային պչրուհուն» շարքի յոթ բալլադները և բազմաթիվ բանաստեղծություններ: Ես պարզապես նշեցի այն գլուխգործոցները, որոնք ստեղծվել են 23-ամյան մեկի գրչով, խոսքս ավարտելով «Մահվան տեսիլով»: Բայց «Մահվան տեսիլ» հիշողը մի պարզ զուգորդությամբ ինչպե՞ս կարող է չհիշել նաև «Ես իմ անուշ Հայաստանին», եթե մանավանդ դա էլ (և առհասարակ «Տաղարանի» գերակշիռ մասը) նույնպես գրված է 23 տարեկանում:

Այստեղ անկարելի է ապշանքով չընդգծել մի հանգամանք, որը Չարենցի համար, ճիշտ ասած, հանգամանք չէ, այլ էություն: Խոսքը նրա դիապազոնի ահռելիության մասին է: Ինքներդ չափեցեք. մի ծայրում` «Ռադիոպոեմներ» - զուտ համամոլորակային մի շնչառություն, մյուս ծայրում' «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» - զուտ սենյակային մի խոստովանություն. Մի կողմից` «Ամենապոեմ» - նորագույն ու բարդ զուգորդությունների մի կծիկ, մյուս կողմից` «Երգ ժողովրդի մասին» - հանրամատչելի շարադրանքի մի երկարաձգված թել, մի դեպքում` «Մահվան տեսիլ»-ի վսեմ, ես կասեի աստվածաշնչյան, սարսռազդու ոճ, մյուս դեպքում` աշուղական հանգով «Տաղարան». այսօր` «ողջակիզվող կրակի» կանացիության հասնող քնքշություն, վաղը` «Փողոցային պչրուհուն» բալլադների պես արու հանդգնություն: Եվ այս ամենը 23-ամյա մի մարդու ձեռքով և միևնույն տարվա ընթացքում …

23-ամյա Չարենցը արդեն այնքան էր ապշեցրել իր գիտակից ընթերցողին, որ թվում էր, թե այլև զարմացնելը բացառված է ընդմիշտ: Բայց ահա, ընդամենը մեկ տարի հետո, 24-ամյա Չարենցը կատարում է իր ամենաապշեցուցիչ քայլերից մեկը` գրելով «Երկիր Նաիրիի» առաջին մասը:

Չարենցի օրինակի վրա էլ, կարծեմ, մենք հասկացանք, որ բանաստեղծները շատ բանով նման են ծառերին. կան վաղահասներ, կան աշնանահասներ, երբեմն ձմերուկներ:

Մենք փոքր ինչ հետո ավելորդ անգամ կհամոզվենք, որ մայր բնությունը Չարենցի վրա զարմանալի պատվաստումներ է կատարել: Մենք կտեսնենք, որ նա նաև աշնանահաս էր: Մենք չենք կասկածի, որ նա նաև ձմերուկ կլիներ, եթե վաղաժամ չհեռանար մեզանից: Իսկ առայժմ մենք ընդամենը տեսանք Չարենցի ապշեցուցիչ վաղահասությունը, որ հազվադեպ է լինում, բայց լինում է գոնե … բանաստեղծական այգում: Իսկ արձակի անտառում` ոչ, որովհետև արձակի անտառը համարյա թե բացառում է վաղահասությունը:

Եվ ահա 24-ամյա Չարենցն ընթերցողի առջև է դնում իր վեպի առաջին մասը, ըստ որում, մի ոչ թե շարքային, ոչ թե սովորական, այլ բացառիկ և անսպասելի վեպի, մի վեպ. որ միշտ էլ մեկուսի պիտի մնա` մենատան նման, որովհետև այնքան է ինքնատիպ, որ չի կարող դառնալ տիպային շինվածք»:

Նյութը` Ք. Ա-ի