Ռաֆայել Իսրայելյան. Ինքնակենսագրություն

Հայ ժամանակակից ճարտարապետության մեջ Ռաֆայել Իսրայելյանին վերապահվում է բացառիկ տեղ. նրա մեծաթիվ կառույցները, որոնց մեջ այնպիսի նշանավոր գործեր, ինչպես Հաղթանակի հուշարձանը, «Արարատ» տրեստի մառանները, Սարդարապատի համակառույցը և այլն, արվեստագետին արժանացրին համաժողովրդական ճանաչման:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Ռաֆայել Իսրայելյանի /հոդվածներ, ուսումնասիրություներ, ակնարկներ/ ժողովածուում ընդգրկված «Ինքնակենսագրություն » հոդվածը:

Տարիներ շարունակ ծնողներս ուսուցչություն էին անում լեռնանիստ գյուղերում: Այդ գյուղերը Ղարաբաղում, ավելի ճիշտ` Արցախ աշխարհում են գտնվում: Մայրս` ավարտած Թիֆլիսի գիմնազիան, հայրս` Շուշու թեմական դպրոցը, իրենց երիտասարդ սրտերը նվիրած հայ գեղջուկ երեխաներին, ծառայում էին իրենց ժողովրդին:

Սկսվեց առաջին համաշխարհային պատերազմը և ես, վեց տարեկան հասակում, ծնողներիս հետ հիմնավորվեցի Թիֆլիսում, բայց սրտումս ամուր պահվեցին այն պատկերները, որ բերել էի մեր լեռնային գյուղերից:

1917 թվականին էր, երբ ես ընդունվեցի Թիֆլիսի 3-րդ գիմնազիան, որը 3-4 տարի հետո հայտարարվեց հայկական աշխատանքային դպրոց: Ծնողներս շարունակում էին դասավանդել Թիֆլիսի հայկական դպրոցներում և, տարված իրենց աշխատանքով, չէին հասցնում ամենօրյա ուշադրություն դարձնել ինձ վրա: Եվ մի օր, ինձ համար անսպասելի, դարձա շրջանավարտ: Ո՞ւր գնալ, ինչպե՞ս կազմակեպել ապագաս: Մոլորվել էի, չունենալով որևէ լուրջ հիմք շարունակելու իմ ուսումը բարձրագույն դպրոցում: Հայրս, գործնական մոտեցում ցուցաբերելով, ինձ տեղավորեց երկաթուղային տեխնիկում: Ընդունվեցի առանց քննության, քանի որ ավարտել էի միջնակարգ տասնամյա դպրոցը: Բայց շուտով պարզվեց, որ դա ինձ համար շատ տխուր մի դպրոց է, և ես աչքերս հառեցի ճարտարապետությանը: Երկու տարի տեխնիկումում սովորելուց հետո ընդունվեցի Թիֆլիսի գեղարվեստի ակադեմիայի ճարտարապետական բաժանմունքը: Մտքերս սկսեցին աշխուժանալ, ինձ համար անսովոր մի շարժում առաջ եկավ մեջս: Մինչ այդ, դպրոցում, թե տեխնիկումում, բոլորովին անտարբեր դեպի ուսումը, այստեղ այնքան տարվեցի ճարտարապետությամբ, այնքան հափշտակվեցի, որ երկու տարի հետո ձգտեցի սովորել ավելի կատարյալ դպրոցում: Եվ մեկնեցի Մոսկվա: Հանդիպելով անհաջողության, դիմեցի Լենինգրադի գեղարվեստի ակադեմիա: Նստելով նույն երկրորդ կուրսը, այսինքն կորցնելով մեկ տարի, դարձա Լենինգրադի ակադեմիայի ճարտարապետական ֆակուլտետի ուսանող: Եվ այստեղ ես իմ տարերքի մեջ էի: Շատ շուտով, մտերմանալով իմ նոր ռուս ընկերների հետ, մեծ ոգևորությամբ կատարում էի ճարտարապետական առաջադրանքներ: Ունեինք համախոհների մի փոքրիկ խումբ` ուրույն մտածելակերպով, որը անշուշտ ինձ համար մեծ կարևորություն ուներ, զարգացնում էր ինքնուրույն մտածելու ընդունակություն:

Ակադեմիան ավարտեցի 1932 թվականին: Բայց, քանի որ սովորելով ընդամենը չորս տարի, չկատարեցինք հատուկ դիպլոմային նախագիծ, մենք մեզ թերահավատ էինք համարում: Սակայն շուտով, հենց նույն 1932 թվականի աշնանը, նույն ակադեմիայում բացվեցին հատուկ դասընթացներ մեզ նման կիսավարտ մասնագետների համար: Ընդունվեցինք այդ դասընթացները և, երկու տարի հատուկ առարկաներ անցնելով, երկրորդ տարում արեցինք դիպլոմային նախագիծ և ստացանք «ճարտարապետ-նկարիչ» կոչումը: Իմ դիպլոմային թեման էր` գետափնյա նավակայան: Չնայած թեման իր բնույթով շատ հեռու էր իմ հայրենի երկրից, ուզեցի ինչ-որ ձևով արտահայտել իմ սերը դեպի մեր հարազատ լեռներն ու ժողովուրդը: Եվ այդ նախագծի գլխավոր ճակատի վրա հայերեն տառերով գրեցի` «Ջա՜ն Ղարաբաղ, ջա՜ն արև, ջա՜ն ծաղիկներ, ջա՜ն սարեր»: (Այս նախագիծը պահպանվում է Լենինգրադի Ռեպինի անվան գեղարվեստի ինստիտուտում):

Դրանից հետո նույն ինստիտուտում բացվեցին մասնագիտության կատարելագործման նոր դասընթացներ: Ես այս դասընթացներն էլ ավարտեցի և անմիջապես, 1936 թվականին, աշխատանքի մեկնեցի իմ կարոտած Երևան: Մինչև այդ բոլոր ամառները շրջում էի Երևանում, Հայաստանի շրջաններում` ուսումնասիրելու մեր հոյակապ միջնադրյան կոթողներն ու ժողովրդական տները:

Ընդունվելով ճարտարապետական արվեստանոց (որի ղեկավարը Գևորգ Քոչարն էր), անցա աշխատանքի: Հաջորդ տարին սկսվեց իմ տան շինարարությունը, որի մեջ ապրում եմ մինչև այսօր: Եվ դա փաստորեն եղավ իմ ամենագործնական առաջին աշխատանքը:

1937-1938 թվականներին սկսեցի նախագծել Երևանի գինու գործարանի մառանները: Սա սկզբում մի 60 մետր երկարությամբ շենք էր, երեք հարկից բաղկացած: Նախագիծն արեցի Գ. Քոչարի հետ միասին: Հետագայում, երբ Քոչարը բացակայում էր, ինձ պատվիրվեց մեծացնել շենքը: Այսպիսով, նախնական շինությունը դարձավ մեծ մառանների մի փոքր մասը, քանի որ մոտ քսան տարվա ընթացքում մառանները մեծացան` դառնալով 300 մետրից ավելի երկարություն ունեցող մի հսկա շենք:

Մինչ Հայրենական մեծ պատերազմը ես աշխատեցի «Հայպետնախագծում»: Այստեղ կատարեցի մի շարք նախագծեր, որոնցից մի քանիսը, ինչպես ծերանոցը Խարբերդում, լեռնային տեխնիկումի հանրակացարանը Երևանում, իրականացվեցին: Այդ տարիներին սկսեցի աշխատել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, սկզբում որպես լաբորանտ, հետո` ասիստենտ, իսկ 1947 թվականից` որպես դոցենտ:

Հայրենական պատերազմի տարիներին աշխատանքի անցա Հայաստանի հուշարձանների պահպանության կոմիտեում: Այստեղ աշխատածս երկու տարին ինձ` երիտասարդ ճարտարապետիս, մեծ հնարավորություն տվեց ավելի լուրջ ուսումնասիրելու հայրենի ճարտարապետությունը, ավելի համոզված կատարելու պրպտումները մեր ժամանակի ճարտարապետության մեջ, ավելի լավ հասկանալու նոր պահանջների իրականացումը հին տրադիցիաների հիման վրա:

1947 թ. Մոսկվայում կայացած երիտասարդ ճարտարապետների խորհրդակցությանը իմ աշխատանքները շահեցին առաջին մրցանակ: Դա ոգևորիչ հանգամանք եղավ ինձ համար: Այդ տարիներին ես արդեն աշխատում էր Հաղթանակի մոնումենտի վրա, որը նշանակալից երևույթ էր իմ կյանքում: Ես պետք է կարողանայի ճարտարապետական հայերեն լեզվով արտահայտել հաղթանակի պաթոսը: Այդ հուշարձանի կառուցումն ավարտվեց 1950 թվականին:

1951 թվականին ստացա առաջին կարգի պետական մրցանակ: 1952 թ., պաշտպանելով դիսերտացիա, որի թեման էր «Իմ ճարտարապետական աշխատանքները», ստացա ճարտարապետության թեկնածուի գիտական աստիճան: Պաշտպանեցի Լենինգրադի գեղարվեստի ակադեմիայում, այնտեղ, ուր ուսանել էի: Վերջին տարիներին ես արեցի մի քանի նախագծեր և դրանից հետո նաև գինու գործարանի շարունակությունը մոտ 150 մետր երկարությամբ: Միաժամանակ նախագծեցի մի շարք բնակելի տներ: Բացի ճարտարապետական աշխատանքներից, արել եմ կիրառական արվեստի համար էսքիզներ, որոնցից մի քանիսը ընդունվել են լայն արտադրության համար:

Այժմ շարունակում եմ աշխատել թե՛ պոլիտեխնիկակական ինստիտուտում և թե՛ նախագծային ինստիտուտում, որպես ճարտարապետական արվեստանոցի ղեկավար:

Վերջին տարիներին արել եմ մի շարք նախագծեր` բնակելի տներ, ակումբներ և այլն, որոնց թվում Զվարթնոցի ուղենիշը` արծվի բրոնզաձույլ քանդակով: Մյուս կառուցվածքն է Արագածոտնում, Բյուրական գյուղի բարձրունքներում շինված ֆիզիկայի ինստիտուտի լաբորատորիան, Երևան-Գառնի ճանապարհի եզրին, մի բլրի վրա կանգնեցված է մի կամար, որտեղից բացվում է լայն տեսարան Արարատյան դաշտի վրա:

Իմ կյանքում նշանակալի իրադարձություն էր 1955 թվականի ուղևորությունը Ղարաբաղ: Եղա իմ հայրենի գյուղ Նախիջևանում, որը մնացել էր համարյա անփոփոխ: Տեսա Շուշին իր այժմյան ողբերգական վիճակում: Թեև մի քանի օր մնացի, բայց հասցրի ընկալել հայ ճարտարապետության ինձ համար մի նոր ճյուղ, որը մեծ հետաքրքրություն առաջ բերեց թե՛ իմ մեջ և թե՛ բոլոր նրանց, ում վերադարձիս զեկուցեցի այդ մասին:

Ղարաբաղի հայ ճարտար վարպետների կառույցները արժանի են և՛ անհետաձգելի ուսումնասիրության, և՛ մեծ խնամքի: Խոսքս վերաբերվում է Շուշի քաղաքին և հատկապես Գանձասարին, որն իր ոճով առաջավոր տեղ է բռնում ճարտարապետության այդ ժամանակաշրջանի հուշարձանների մեջ: Այդ երկուսն իրենց ուրույն բնույթով, տեղական բնորոշ գծերով ներկայացնում է ճարտարապետական և պատմական մեծ արժեք:

Մի քանի տեղեկություն ընտանիքիս վերաբերյալ:

Ամուսնացել եմ 1935 թվականին: Կինս` Սոֆիա Մուրադյանը փայտամշակման ինժեներ է: Ունենք հինգ երեխա, որոնցից երեքը սովորում են համալսարանում, երկուսը` դպրոցում:

Պարգևատրվել եմ մեդալներով` «Կովկասի պաշտպանության համար» և «Հայրենական պատերազմի հաղթանակի»: Պարգևատրվել եմ Հայկական ՍՍՀ Գերագույն սովետի պատվոգրով 1940 և 1950 թվականներին: Ճարտարապետների միության նախագահության և «Սովետական արվեստ» ամսագրի խմբագրական կոլեգիայի անդամ եմ:

Նյութը` Ք. Ա-ի