1947-ին երևանյան փողոցներում անակնկալ հայտնվեց ինքը` Գուրգեն Մահարու հողանյութ կերպարանքը

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Սուրեն Աղաբաբյանի «Հոդվածներ, Դիմանկարներ, Հուշեր» գրքից` «Գուրգեն Մահարի» հուշային վերապրումից մեկ փոքրիկ հատված:

Գրողների միության քարտուղարության ընդունարան մտավ մի անծանոթ մարդ` տառապած-մաշված դիմագծերով, բայց ուրախ, ժպիտներ ճառագայթող հայացքով:

- Վա՜յ, Գուրգեն, - վեր թռավ զրույցի բռնված գրող Արաքսը և ողջագուրվեց «անծանոթի» հետ:

Ծանոթացանք:

Ինչպես պարզվեց, «անծանոթը» հեռուներից հայրենական տուն վերադարձած Գուրգեն Մահարին էր, որին իմ սերունդը գիտեր սիրո և բնության նրբահյուս բանաստեղծություններով, բարդիներով և հնձաններով, Նիցցայի պարտիզպաններով, իր մանկության և պատանեկության տխուր-տխուր պատումներով, և, իհարկե, Չալոյի սքանչելի բալլադով.

- Չալոն իմ շունն է, չալ-չալ աչք ուներ …

Եվ ահա, 1947 թվականին երևանյան փողոցներում անակնկալ հայտնվեց ինքը` Գուրգեն Մահարու հողանյութ կերպարանքը:

«Եվ եղև» այնպես, որ իր սիրելի բանաստեղծին վերագտած և անմնացորդ սիրով նրան փարած Վահագն Դավթյանի «միջնորդությամբ» մի քանի ընկերներով մտերմություն հաստատեցինք «Գուրգեն Խանի» հետ:

Բուն էր հյուսել իր վաղեմի բարեկամուհու` Սիրանույշ Թութունջյանի հարկի տակ, ուր պարբերաբար գրական զրույցների էինք գնում` մենք` իր նոր բարեկամները: Նրա միջոցով մենք ասես թե հաղորդվում էինք Չարենցի և Բակունցի հոգևոր լույսին, վերապրում նրան հերոսական կյանքի առանձին դրվագները` մահարիական հակիրճ և դիպուկ մեկնաբանություններով. «Առասպելական տաղանդներ», «դարի հրաշքներ», «մեծ բարեկամներ …» …

Այնուհետև. «Աղասին (Խանջյանը. – Ս. Ա.) չէր սխալվում` Եղիշին և Ակսելին դնելով հայոց մեծերի շարքում:

Դեռ պատմությունը կասի իր վճռական խոսքը»:

Մեր զրույցների նյութը բացառապես գրականությունն էր` դասական անուններ, նորագույն արձակ ու բանաստեղծություն, քննադատություն և գրող, ոճ, լեզու, բառ:

Շատ էր անդրադառնում գրողների և քննադատների փոխհարաբերություններին, անկեղծորեն զարմացած էր, որ բանաստեղծն ու քննադատները, այսինքն Վահագն Դավթյանը, Հրանտ Թամրազյանը և ես ընկերություն ենք անում, դա դեռ քիչ է` միասին գինի ենք խմում. «Մեր ժամանակ դա միայն երազելի բան էր, երկնային մանանա … Բանաստեղծները միայն էպիգրամներ էին սարքում քննադատների դեմ: Ստիպված էին դիմելու ինքնապաշտպանության: Միակ զենքը էպիգրամն էր …»:

Առաջին օրերին նա Հր. Թամրազյանին շփոթում էր Հակոբ Սալախյանի հետ (ըստ երևույթին «սպիտակամորթի» պատճառով), նրան դիմում էր իբրև իր վանեցի տաղանդավոր բարեկամի, մինչև որ Թամրազյանը իր պատանության տարիներին հատուկ շիկնանքով ուղղեց «թյուրիմացությունը»:

«Նշան չունի, դու նույնպես տաղանդավոր քննադատ ես», - անմիջապես հետևեց Մահարում խոսքը:

Առաջին վերադարձի օրերին Մահարին, ինչպես տարիներ առաջ, վայելում էր երևանյան ոսկե աշնան նախշուն գույները և հաճախ դուրս էր գալիս պտույտների` Աբովյան-Աստաֆյան փողոցի երկարությամբ, այն փողոցի, որի բարդիների ու առվակների անդավաճան երկրպագուն էր: Այդ պտույտների ժամանակ էլ բացվում էր հիշողությունների կծիկը հին, նէպական Երևանի, Նորքի ու Կոնդի, Ղանթարի, զանգվամերձ այգիների, Դալմայի խաղողների, երևանյան քամիների, ինչպես նաև «հուշ» դարձած անմոռանալի մարդկանց թեմաներով:

Լինելով առհասարակ կատակասեր-շուլուխչի, սրամիտ բառ ու բանի տեր, Գ. Մահարին ունենում էր նաև բռնվող տխրության պահեր: Մի օր նրան գտա չափազանց տխուր, կարելի է ասել` տապալված, շանթահար հոգեվիճակում:

Ի՞նչ է պատահել:

«Մեռել է հին տպագրիչ Կոդաբաշյանը, Չարենցի աները: Հիանալի անձնավորություն: Գնանք մեռելատուն»:

Ուշ ժամ էր: Լուսաքողարկված փողոցով ճամփա ընկանք, մտանք երևանյան հնօրյա բակերից մեկը (Հայկական հեռագրական գործակալության նախկին շենքի մոտ), կես ժամի չափ լուռումունջ կանգնեցինք աճյունի առաջ և անխոս բաժանվեցինք:

Մի քանի օր անց դարձյալ միասին դուրս եկանք պտույտների` Աբովյան փողոցի երկարությամբ: Հիշեցի անվերնագիր թվականին իմ աշակերտական համեստ գրադարանից` «Սև ցելերի սերմնացանը», «Հեղնար աղբյուր», «Գիրք ճանապարհ», «Մրգահաս» …

Կենտրոնացավ, ըստ երևույթին մտքով վերադարձավ երեսնական թվականները և ասաց ընդամենը մի նախադասություն` «Մեր գրական հերկի արդար բերքն էր …»:

Հետո էլ ակնարկով հասկացրեց, թե վատ չէր լինի, որ քննադատները … անցնեն իր գրական վաստակի կողքով, տնտղեն-զննեն իր գործերը, երևի թե տեսնեն դրանց մեջ նաև մնայուն էջեր …

Լուռ խոստումս կատարեցի տարիներ անց, Գուրգեն Մահարու երկրորդ վերադարձից հետո: Այս անգամ նա արդեն լիարժեք իրավունքների տեր էր` քաղաքացիական և գրական առումներով: Իր անվան վրայից հանվել էին «սահմանափակումները»:

Նյութը`  Ք. Ա-ի