Նա ժողովրդին չէր համարում ամբոխ ու արհամարհում նրա կարծիքը. Ստ. Զորյանը՝ Հակոբ Կոջոյանի մասին

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Ստ. Զորյանի «Հուշերի գրքից» Հակոբ Կոջոյանին նվիրված մեկ փոքրիկ հատված:

Գնալով, տարիների ընթացքում, Կոջոյանը ի հայտ բերեց և կատարելագործեց իր բազմակողմանի, իր նուրբ արվեստը. միաժամանակ նա անում էր թե՛ յուղաներկ, թե՛ գրաֆիկ աշխատանքներ, թե՛ արծաթի ու փայտի փորագրություններ, գրքերի ձևավորում ու պատկերազարդում և թե մոդելներ կերամիկ սափորների: Ու գնալով, ինձ թվում էր, նա ավելի էր թափանցում ազգային կոլորիտի և բնույթի մեջ: Ու ամեն մի նոր գործի ձեռնարկելիս` ասում էր.

- Այնպես անեմ, որ մեր ժողովրդի առաջ չամաչեմ, որովհետև մեր ժողովուրդը բարձր ճաշակի տեր ժողովուրդ է: Նա այնպիսի օրնամենտներով շենքեր ու խաչքարեր է թողել և այնպիսի մանրանկար է ստեղծել մագաղաթների վրա միջին դարերում, որ մենք հիմա, 20-րդ դարում, իրավունք չունենք ետ մնալու, կամ' հասարակ բաներ անելու:

Կոջոյանը նման չէր երբեք այն մեծամիտներին, որ ժողովրդին ամբոխ համարելով, արհամարհում են նրա կարծիքը: Նա, ընդհակառակը, խորին ակնածանքով էր խոսում թե՛ մեր տոկուն ժողովրդի և թե՛ նրա դարավոր ինքնատիպ մշակույթի մասին, և այդ պատիվ էր բերում նրան:

Այստեղ ես կուզեի առանձնապես հիշել այն, որ Կոջոյանը մեծ սիրով ու հարգանքով էր խոսում մեր միջնադարյան նկարչական արվեստի և արվեստագետների մասին:

-Ի՜նչ վարպետություն, - կրկնում էր հիացած: - Ի՜նչ բարձր ճաշակ, ի՜նչ գույներ և գույների ինչպիսի՜ ներդաշնակություն …Չէ՜, մենք լավ չենք ուսումնասիրում և կարգին չենք գնահատում մեր ժողովրդի մեծ արվեստը …

Այս առթիվ նա շատ լավ խոսեց մի օր հայտնի Պալեխի նկարիչների հետ, որ երեսնական թվերին հինգ հոգով եկել էին Էջմիածին` Մատենադարանում ընդօրինակելու մեր միջնադարյան վարպետների մանրանկարները` իրենց վառ գույներով, որպեսզի հետո օգտագործեն իրենց աշխատանքների մեջ: Մի հանդիպման ժամանակ, երբ պալեխցիները հիացմունք էին հայտնում այդ մանրանկարների մասին, Կոջոյանն ասաց.

- Գիտեք, մեր միջնադարյան մինիատյուրիստները մեզ տվել են անթիվ նկարներ, որոնք թեև փոքր են ծավալով, բայց մեծ են բովանդակությամբ ու արվեստով: Արվեստ, որ իր գույների թարմությունը պահպանում է մինչև այսօր` հազար տարուց ավելի: Նույնքան զարմանալի է և նրանց կոմպոզիցիան: Այդ նկարների արժեքը մեծանում է նաև նրանով, որ նրանց վրա տեսնում ենք դարը կամ դարի կնիքը …

Չգիտեմ ի՛նչ կարծիքի են մասնագետները, ինձ գոնե թվում է, թե Կոջոյանը ինչ-որ հոգեհարազատ գծեր ունի միջնադարյան մեր մինիատյուրիստների հետ: Խոսք չի կարող լինել, իհարկե, ընդօրինակելու և գիտակցաբար հետևելու մասին: Երբե՛ք: Այլ կյանքի և երևակայության պատկերները հավաքորեն, միացած ընկալելու և փոքր ծավալի մեջ մեծ բովանդակություն խտացնելու իմաստով. նաև ճաշակով ու գույների ներդաշնակությամբ տալու իմաստով:

Մյուս կողմից, ինձ թվում է, որ Կոջոյանը որոնող նկարիչ էր և անպայման նորորար մեզանում: Համենայն դեպս մինչև նրա հանդես գալը մեր նկարչության մեջ չենք ունեցել նրա պես պայծառ գրաֆիկ, գրքերը մեծ վարպետությամբ ու բարձր ճաշակով ձևավորող, նկարազարդող, եթե նկատի չառնենք դարձյալ միջնադարի մեր մանրանկարիչներին:

Խոսելով մեր այս վարպետների մասին` Կոջոյանն առհասարակ այն կարծիքն էր հայտնում միշտ, թե պետք է լավ մոնոգրաֆիաներ գրել նրանց մանրանկարների մասին և դրանց օրինակները ցույց տալ հատուկ ալբոմներով, ինչպես անում ենք պոեզիայի անթոլոգիաներ հրատարակելով: Երբ, շատ ուշ, մեր Պետհրատը կատարեց նրա ցանկությունը, Ռիգայում տպագրելով հարյուր մանրանկարների մի ալբոմ, դա ուրախացրեց Կոջոյանին, բայց լիովին չգոհացրեց նրա պահանջկոտ ճաշակը. տպված նկարները չէին տալիս բնագրերի փայլն ու ներբերանգները:

- Պետք էր տպագրել ավելի խնամքով, - ասում էր նա: - Խնամքո՛վ …

Քանի որ խոսք եղավ տպագրական խնամքի մասին` պետք է հիշեմ Կոջոյանի մի շատ օրինակելի խստապահանջությունը, որ առհասարակ պակասում է մեր տպագրական գործում:

Կոջոյանն իր աշխատանքի մեջ վերին աստիճանի պարտաճանաչ էր և բարեխիղճ: Հանձն առած պատվերը հասցնում էր ժամանակին և միշտ լավ, անթերի, և եթե դրանք գրքերի զարդեր էին լինում` պայման էր դնում, որ նկարները տպագրվեն խնամքով, որ տպագրության միջոցին հրավիրեն իրեն, որպեսզի տպագրությանը հետևի անձամբ … Նա չէր խորշում ոչ մի սև աշխատանքից: Բայց մեր հրատարակիչները չէին կատարում նրա ոչ մի պայմանը, մտածելով գուցե, թե նկարչի միջամտությունը կարող է դանդաղեցնել կամ ուշացնել տպագրությունը … Եվ այս անտեսումը Կոջոյանին վշտացնում էր անչափ: Կիրթ մարդ` իրեն թույլ չէր տալիս կոպիտ լինել պայմանազանց հրատարակիչների հետ, բայց տխրում էր հուսահատության չափ և զարմանում մարդկանց անհասկացողության վրա.

- Եղբայր, որոշել եք գիրքը հրատարակել նկարներով, ուրեմն` ցանկանում եք, որ գիրքը լինի գեղեցիկ … Բայց ինչո՞ւ չեք ուզում, որ գեղեցկությունը լինի տանելի, եթե ոչ կատարյալ … Ես պատրաստ եմ իմ ժամերը վատնել, ձրիաբար աշխատել, որ տպագրությունը լինի լավ, ավելի լավ: Իսկ դուք ինչո՞ւ եք արհամարհում իմ օգնությունը: Վերջապես, ինչո՞ւ եք փչացնում իմ նկարները …

Ոչինչ չէր օգնում մեր գավառամիտ, գավառաճաշակ մարդկանց:

«Նկարը կա` բավական է», ու անում էին, ինչ ուզում էին:

Եվ Կոջոյանը տխրում էր … Մի քանի անգամ նա ցանկություն ունեցավ գնել այդ գրքերը (որոնց մեջ, ինչպես «Հայ ժողովրդական հեքիաթների» մեջ, տպագրությունը փչացրել էր իր նկարները) և այրել ամբողջ տիրաժը - այնքա՛ն պահանջկոտ էր և նախանձախնդիր բարձր որակի: Բայց ամեն անգամ էլ – ներողությունների ու խնդրանքների հետևանքով – զիջում էր, լինելով ներողամիտ ու ծայրահեղ բարի հոգու տեր:

Զիջում էր ու էլի տանջվում.

- Ես գիշեր ու ցերեկ ջանք եմ թափում, որ ամեն մի գիծ գեղեցիկ լինի և արտահայտիչ, դրանք տանում են մրոտում, ներկոտում, թե Կոջոյանն է նկարել …

Եվ այս պահերին ոչ ոք չէր կարող սփոփել նրան: Նա իրեն մխիթարում էր նրանով միայն, թե այդ փչացած նկարների բնագրերը կպահի, որպեսզի հետաքրքրվողը համեմատի և տեսնի, թե ի՛նչ ահագին տարբերություն կա դրանց և տպվածի միջև:

Նյութը`  Ք. Ա-ի