«Նա նման է հորիզոնի… երբեք չփոքրացող և միշտ բացարձակվող». Գրիգոր Նարեկացի

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Պարույր Սևակի «Գրիգոր Նարեկացի» (տես նաև՝ «Արքա էր ավելի, քան այն արքաները, որոց պիտի ծառայեր». Պարույր Սևակը՝ Սայաթ-Նովայի մասին») հոդվածը, որը ընդգրկված է նրա «Երկերի ժողովածու 3»-ում:

Գրականության պատմությունը նման է լեռնապարի. որքան հեռանում ենք այս ու այն բլուրից կամ սարից՝ նույնքան փոքրանում են դրանք: Սա, դժբախտաբար, ընդհանուր կարգ է: Իսկ արտակարգերը սակավ են այնքան, որ յուրաքանչյուր ժողովրդի մեկ հատ էլ չի ընկնում: Մենք, իբրև ժողովուրդ, մեզ կարող ենք բախտավոր համարել, որովհետև ունենք այդպիսի մեկը. անունը՝ Գրիգոր Նարեկացի:

Նա նման չէ նույնիսկ... Արարատին, որ հեռավորության ու միջոցի մեջ նույնպես փոքրանում է:

Նա նման է... հորիզոնի. որքան հեռանում ես իրենից՝ նույնքան մոտենում է ինքը, և ինչքան մոտենում ես իրեն՝ այնքան հեռանում է նա, մնալով միշտ անհաս և անմատույց, երբեք չփոքրացող և միշտ բացարձակվող: Ուստի և իր հանդեպ մշտարծարծվող մեր զգացմունքը հար և նման է իր իսկ զգացմունքին առ աստված. «ՀԵՏԱՊՆԴՈՒՄ ԵՄ ՈՒ ՉԵՄ ՀԱՍՆՈՒՄ»: Ուստի և նա, ահավասիկ ավելի քան մեկ հազարամյակ, իր երկրպագուների համար մնում է նույնը, ինչպիսին էր իրեն համար իր երկրպագյալը. «ԱՆՄԱՏՉԵԼԻ ՀԵՌԱՎՈՐ ԵՎ ԱՆԸՆԴՄԻՋԵԼԻ ՄԵՐՁԱՎՈՐ»:

Շատ քիչ է ասել, թե նա մեր առաջին մեծ բանաստեղծն է: Նրա ծննդից անցել է 1000 և 20 տարի, այդ ընթացքում նրան երկնած ժողովուրդը ծնել է գեթ 20 մեծ բանաստեղծ, բայց առ այսօր վերստին նույն ինքն է բոլոր այդ մեծերի մեջ մեծագույնը: «Ինչ իմանաս Ստեղծողի գաղտնիքները անմեկին»...

◊◊◊

Գրիգոր Նարեկացին ծնված պետք է լինի 10-րդ դարի 40-ական թվականներին և վախճանված 1003 թվականից հետո:

Որդին Խոսրով Անձևացի եպիսկոպոսի և Անանիա Նարեկացու եղբոր դստեր՝ նա իր մյուս եղբայրների հետ մեծանում էր Ռշտունյաց Նարեկ վանքում՝ «սնեալ և վարժեալ սրբութեամբ և իմաստութեամբ առ ոտս Անանիայ վարդապետի», որին Ասողիկը համարում է «փիլիսոփայ մեծ», իսկ Ոխտանեսը՝ «տիեզերական վարդապետ»:

Իր «Ողբերգության» հիշատակարանից իմացվում է, որ Գրիգորը վանքում ձեռնադրվել է քահանա, իսկ ՀԱ գլխից էլ պարզվում է, որ նրան կոչել են նաև վարժապետ (պետ վարժից) ու վարդապետ և, որ իսկ կենդանությամբ նրան պատվել են ոչ միայն «արդար», այլև «սուրբ» որակումներով:

Նարեկա վանքը եղել է դարի ամենանշանավոր մենաստաններից մեկը, «բազմամարդ պաշտոնապայծառ ԵՐԳԵՑՈՂՈՎՔ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՂՕՔ»: Նրանց մեջ էլ մեծացել, իր ողջ կյանքն ապրել, այնտեղ էլ վախճանվել ու թաղվել է այդ «պաշտօնապայծառ» միաբաններից մեկը, որի անվան շնորհիվ Նարեկա վանքը, անցնելով մեր բոլոր սրբավայրերից, հասավ առաջիններից առաջինին՝ Օշականին...

◊◊◊

10-րդ դարը իրավմամբ համարվում է խաղաղության դար: Բայց դա, միաժամանակ, դարն էր մեծագույն խռովքների: Մի կողմից՝ կրոնական մոլեռանդության աննախադեպ եռք ու մարմաջ. վանք-մենաստան-անապատ-ճգնանձավների համատարածություն. մարմինն սպանելու մոլուցք. անեծքի շաչ և բանադրանքի շառաչ: Մյուս կողմից ահեղ հավատախախտություն ու ծիսամարտություն՝ ի դեմս թոնդրակեցիների, մարմնի իրավունքի բարձրագոչ պահանջ՝ զեխության ու վայելքների բևեռացմամբ. աշխարհիկ մտածողության ծլարձակում՝ այն բույսերի ու թփերի նման, որոնց մազարմատները վերջիվերջո ճեղքում են գմբեթներ ու փլատակում հաստահեղույս որմեր: Մի թևում Սուրբ Բարսեղի սահմանադրությունը. «Ոչ ճաշակել ուրուք քան զհասարակաց սեղանն, ոչ ի մրգաց և ոչ ի դալար խոտոյ»: Մյուս թևում՝ Արծն և Անի:

Դա դարն էր, Նարեկացու իր իսկ բառով ասած, ՀԱԿԱՄԻՏՈՒԹՅԱՆՑ: Դարը ծայրահեղությունների: Իսկ ծայրահեղությունները, ինչպես գիտեք, միանում են: Եվ հենց այդ միացման կետում էլ իբրև սահմանակցման ու սահմանաբաժանման մի հոյակապ ու վիթխարի խաչքար, հողից բուսնում ու երկինք է միտում Գրիգոր Նարեկացու ահարկու և աստվածատեսլական կերպարանքը:

Նյութը` Ք. Ա.–ի