Սիպիլի սալոնում լինում էր ժամանակի հայ մտավորականության ընտրանին

ՍԻՊԻԼ (Զաբել Հովհաննեսի Խանջյան), Ջապել Ասատուր, Տոնելյան (21.10.1863, Կ.Պոլիս - 19.7.1934, Կ. Պոլիս), հայ գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։ 1879-ին ավարտել է Կ. Պոլսի Սկյուտարի ճեմարանը, նույն թվին հիմնել Ազգանվեր հայուհյաց ընկերությունը։ Դասավանդել է նախ գավառներում, ապա՝ Կ. Պոլսի վարժարաններում։ Գրական-հասարակական գործունեությունը շարունակել է նաև համիդյան ռեակցիայի տարիներին. 1898-ին Գ. Զոհրապի և Հ. Ասատուրի (ամուսնու) հետ վերահրատարակել է «Մասիս» հանդեսը, որի էջերում տպագրել է «Կիսադեմեր քողին ետևեն» դիմանկարների շարքը' նվիրված արևմտահայ նշանավոր գործիչներ Ե. Տեմիրճիպաշյանին, Ռ. Պերպերյանին և այլոց։ Այդ շարքը հետագայում զետեղվել է Հ. Ասատուրի և Սիպիլի կազմած «Դիմաստվերներ»–ում (1921)։

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Ա. Մինասյանի «Սիպիլ» գրքից մեկ փոքրիկ հատված:

... Սիպիլը ավելի քան կես դար արևմտահայ մտավոր կյանքում կատարեց մեծ ու օգտակար դեր և իր առանձնակի տեղն ունեցավ որպես լավագույն կին գործիչ, մանկավարժ ու բանաստեղծ:

Հետաքրքիր հուշեր է գրառել Սիպիլի մասին նրա աշակերտ, մեծատաղանդ դերասան Վահրամ Փափազյանը: Թեև նրա գրառումներն ավելի վերաբերում են Սիպիլի հոգու հարստությանը, առինքնող էությանն ու արտաքին նկարագրին, բայց դրանք նույնպես ուշագրավ են և լրացնում են նրա կերպարը:

«… Այնքան ձգողական մի զորություն ուներ նա, որպես կին և բանաստեղծուհի, այնքան կանացի հրապույրներով էր պարուրված նրա թեև կարճ, բայց փարթամ անձը, նրա թեև անբարբառ, սակայն ամեն ինչ խոսող աչքերը այնքան լեզվանի էին և գաղտնախորհուրդ կանացիությամբ լի, որին ինչպես բարձրագույն իմացականության մի կծիկի, քանդել փորձողն անմիջապես կխճճվեր այդ կապանքների մեջ` առաջին իսկ փորձին:

Եվ անթիվ էին, իրոք, անհամար, դաստիարակչուհուս հրապույրներին հետամուտ սիրաբաղձ սրտերը, որոնք բանտարկված մնացին նրա սրտի բավիղների մեջ, ինչպես խեղճ ճանճը մամուկի ցանցում … մինչև որ մեռան: Եվ այդ ոչ նրա համար, որ իր հրապույրները իրեն հետևողներին ոտքերի առջև թակարդ կամ իր երկրպագուների դեմ զենք դարձնող հասարակ մի հոգի էր իմ դաստիարակչուհին: Նա կյանքի սնունդի կոպիտ արժեքը արբագրելու հետամուտ մի նրբազգաց հոգի էր, բառի իսկական առումով մի խորունկ էսթետ, որ կյանքի սեղանի վրա իրեն հատկացված բաժինը կերավ միայն մաքուր սփռոցի վրա, այլև թանկարժեք ու հազվագյուտ ամանների մեջ … Երբեմն նույնիսկ սեղանից անսվաղ վեր կենալու տխուր պայմանով:

Այնքան ժամանակ, որ ճանաչել եմ նրան, նրա պատկերը միշտ անփոփոխ է մնացել իմ հիշողության էկրանի վրա: Տարիները, որ կարծես թավալվում էին նրա վրայով, ձմեռ չունեին. և անվերջանալի արևոտ ամառների երկար մի շարան եղավ բանաստեղծուհու կյանքը»:

Ինչպես Վահրամ Փափազյանի, այնպես էլ Աղավնի Մոսրոպյանի հուշերից տեղեկանում ենք, որ Սիպիլի սալոնում լինում էր ժամանակի հայ մտավորականության ընտրանին` Սիամանթոն, Զոհրապը, Կոմիտասը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Հրանտ Ասատուրը և ուրիշներ: Այդտեղ ծավալվում էին գրական ասուլիսներ, քննվում ժամանակի գրականության լուրջ հարցեր, մշակվում մանկավարժական ծրագրեր, գրվում խմբագրականներ և այլն:

Սակայն Սիպիլի հասարակական գործունեությունը մանկավարժությամբ, «Ազգանվեր Հայհույաց Ընկերության» հիմնադրմամբ, դպրոցների բացմամբ և դասագրքերի հրատարակմամբ չի սահմանափակվում: Սկսած 1892 թվականից նա երկար ժամանակ Հրանտ Ասատուրի և Գրիգոր Զոհրապի հետ խմբագրել է «Մասիս» և ապա «Արևելք» օրաթերթերը, որոնց էջերում հանդես է եկել իր բազմաբովանդակ հոդվածներով: Այդ մասին Հրանտ Ասատուրը գրում է. «Սիպիլ առաջին աշխատակիցը եղավ 1892-ի Մասիսին: Կամսարական դիմած էր իրեն, և ինք առաջին թվին մեջ իսկ հրատարակելու համար ղրկած էր գեղեցիկ քերթվածք մը, Մենաստանին կույսը: Հետագա թիվերուն մեջ երեվեցան իր Հեք հիմար կինը և Դարավերջիկ հիվանդը: … Մասիսի առաջին թիվին հրատարակութենեն քիչ ետքը, օր մը, այցելության գացինք իրեն Զոհրապին հետ, Մասիսի համար իր տևական աշխատակցությունը խնդրելու, ինչ որ սիրով ընդունեց:

… Իր գրական համբավը նոր նվիրագործում մը ունեցավ, երբ 1898-ի օրաթերթ Մասիսը հրատարակեցինք Սիպիլ, Զոհրապ ու ես: Մեր երեքեն կազմված խմբագրական մարմինին մեջ մեծ ույժ մըն էր Սիպիլ, որ իր տաղանդին ամենեն առույգ ու կորովի շրջանին հասած էր այն ատեն: Միշտ պատրաստ էր հոդված մը, քերթված մը, նորավեպ մը գրելու: Դասերը, դասագիրքերու պատրաստությունը մեկ կողմեն, գրականությունը մյուս կողմեն, տան հոգսերն ալ ասոնց ամենուն վրա: Բայց հոգնիլ չէր գիտեր. միշտ ժպիտ մը ուներ դեմքին վրա, միշտ զվարթ էր, միշտ անձնվեր, միշտ բարեացակամ ամենուն հանդեպ:

Օրվան կինն էր Սիպիլ գրականության մեջ, ու բանաստեղծ կնոջ քով հրապարակագիր կինը ի հայտ կուգար» (Հրանտ Ասատուր):

Այս սեղմ բնորոշումը շատ ցայտուն պատկեր է տալիս Սիպիլի ոչ միայն գրական, խմբագրական, մանկավարժական գործունեության, նրա ձեռք բերած ճանաչման ու համբավի մասին, այլև վեր է հանում նրա բնավորության, խառնվածքի հատկանշական կողմերը:

Նյութը`  Ք. Ա-ի