«Թավշյա բարիտոնի» տիրակալը. Պավել Լիսիցյան

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Ն. Ոսկանյանի՝ Պավել Լիսիցյանի 100-ամյակին նվիրված «Թավշյա բարիտոնի» տիրակալը» հոդվածից մի փոքրիկ հատված:

Հայազգի մեծանուն երգչի ծննդյան հարյուրամյա հոբելյանը (2011 թ., նոյեմբեր) հրաշալի առիթ է հետադարձ հայացք նետելու բազմավաստակ արվեստագետի անցած ստեղծագործական ուղուն, թերթելու նրա երաժշտակատարողական կենսագրության հարուստ էջերը, մտովի վերհիշելու և կրկին հիանալու «բելկանտոյի վարպետի» ու «մեղեդու ասպետի» հրաշալի կատարումներով…

1939 թվական… Հայ արվեստի առաջին տասնօրյակ Խորհրդային Միության մայրաքաղաքում… Երևանի Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի նորաստեղծ թատրոնը մոսկովյան հանդիսատեսին է ներկայանում իր խաղացանկի հայկական բեմադրություններով` «Ալմաստ», «Անուշ», «Լուսաբացին» օպերաներ, «Երջանկություն» բալետ…

Թաթուլի դերերգը Ալ. Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերայում կատարում էր Պավել Լիսիցյանը: Դա քսանութամյա երիտասարդ երգչի փայլուն առաջնախաղն էր խորհրդային երկրի առաջատար Մեծ թատրոնի բեմահարթակում: Լիսիցյանի Թաթուլը հայրենասեր ու առաքինի, հայ իշխանի վառ կերպար էր, որն աչքի էր ընկնում մարդկային վեհ հատկանիշներով` ազնվությամբ ու վճռականությամբ: Իսկ երգչի բացառիկ ձայնը գերում էր ունկնդրին թավշյա այն հնչերանգով, որը հետագայում պիտի որակվեր իբրև «լիսիցյանական»:

Մասնագետներն իսկույն նկատեցին երիտասարդ երգչի բնատուր օժտվածությունը` անզուգական բեմական հմայքը, շռայլ երաժշտականությունը, դերասանական վառ խառնվածքը: Այս բեմելի հաջողությունը մեծ ճանաչում պետք է բերեր երիտասարդ երգչին ու նաև կառավարական բարձր պարգևներ` Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան և Հայաստանի վաստակավոր արտիստի պատվավոր կոչում:

Իսկ մեկ տարի անց երիտասարդ երգչի կյանքում պետք է սկսվեր շրջադարձային նոր փուլ` Պավել Լիսիցյանը հրավիրվելու էր Մոսկվա, որտեղ նրան վիճակված էր դառնալ Մեծ թատրոնի առաջատար մենակատարներից մեկը, ձեռք բերել համաշխարհային ճանաչում և հասնել 20-րդ հարյուրամյակի վոկալ-կատարողական արվեստի բարձրագույն գագաթներին: Լիսիցյանի առաջին ելույթը Մեծ թատրոնում 1941թ. (Ելեցկի, Օնեգին) պետք է նշանավորվեր մասնագետների բարձր գնահատականով ու տպավորիչ արձագանքով:

Մինչ այդ Լիսիցյանն արդեն հասցրել էր կատարել բարիտոնային բոլոր գլխավոր դերերգերը Երևանի օպերային թատրոնում, ուր հրավիրվել էր դեռևս 1937 թվականին: Այստեղ աշխատելու երեքուկես տարիների ընթացքում նա հանդես էր եկել օպերային տասնհինգ դերակատարումներով` Թաթուլ (Ալ. Սպենդիարյան, «Ալմաստ»), Մոսի (Ա.Տիգրանյան, «Անուշ»), Օնեգին (Պ.Չայկովսկի, «Եվգենի Օնեգին»), Ելեցկի (Պ.Չայկովսկի, «Պիկովայա դամա»), Էսկամիլիո (Ժ.Բիզե, «Կարմեն»), Վալենտին (Շ.Գունո, «Ֆաուստ»), Ռոբերտ (Պ.Չայկովսկի, «Իոլանտա»), Տոնիո (Ջ.Պուչինի, «Պայացներ»), Միտկա ու Լեսնիցկի (Ի.Ձերժինսկի, «Խաղաղ Դոն»), Գրիգոր (Հ.Ստեփանյան, «Լուսաբացին»), Թովմաս (Ա.Այվազյան, «Ատամնաբույժն արևելյան») և այլն:

Իսկ ամեն ինչ սկսվեց դեռևս 1911 թվականին Վլադիկավկազում, երբ Գերասիմ Լիսիցյանի ընտանիքում ծնվեց մի մանչուկ, որին տվեցին պապի անունը` Պավել:

Պավել Լիսիցյան ավագը կառապան էր, հայրը` հորատող վարպետ: Մի որոշ ժամանակ անց ապագա երգչի հորը` Գերասիմ Լիսիցյանին հաջողվում է ընկերոջ օգնությամբ հիմնել ծխախոտի պարկուճների արտադրության ֆաբրիկա (անհրաժեշտ սարքավորումները Ֆինլանդիայից ձեռք բերելու համար դրամական միջոցները նրան տրամադրում է Բագրատիոնի Վախթանգովը` թատերական անվանի գործիչ Եվգենի Վախթանգովի հայրը): Սակայն հեղափոխությունից հետո ֆաբրիկան փակվում է, և հայրը վերադառնում է նախկին գործին:

Փոքրիկ Պավելի երաժշտական ընդունակությունները դրսևորվում են արդեն փոքր հասակից, և նա ինքնամոռաց տարվում է երաժշտությամբ. քառամյա մանչուկը գիտեր հայկական, վրացական, ռուսական, ուկրաինական և նեապոլիտանական բազմաթիվ երգեր: 9 տարեկանից երգում էր մանկական երգչախմբում, հաճախում երաժշտական դպրոցի թավջութակի ու դաշնամուրի դասարան, նվագում սիրողական նվագախմբում:

Առհասարակ, Լիսիցյանների ընտանիքում երաժշտությունը, տնային նվագածությունը կենցաղի անբաժան մասն էին: Թե՛ հայրը, թե՛ մայրը, թե՛ ավագ քույրը` Ռուզաննան, թե՛ փոքրիկ Պավելը սիրում էին երգել: Երգում էին հայկական եկեղեցու երգչախմբում: Ընտանիքում հաճախ էին հյուրընկալվում շրջիկ արտիստներ, և ընտանեկան հավաքույթները վերածվում էին հանպատրաստից համերգների:

Իննամյա դպրոցն ավարտելուց հետո ապագա երգիչը թողնում է հայրական տունը: Սկսվում է տասնհինգամյա Պավելի աշխատանքային ինքնուրույն ուղին, սկզբնական շրջանում` քոչվոր կյանքը երկրաբանահետախուզական, ալմաստի հորատման մի շարք տեղամասերում (1927-29թթ.): Բանվորական ամենատարբեր աշխատանքներին զուգահեռ, Լիսիցյանը մշտապես մասնակցում է գեղարվեստական ինքնագործունեությանը, մեներգում ժողովրդական երգչախմբերում: Ի վերջո, Թիֆլիսի երկրաբանական վարչության 18-ամյա վարպետին գործուղում են Լենինգրադի կոնսերվատորիայի այն ժամանակ գործող բանվորական ֆակուլտետ: Ընդունելության քննությունները դեռ չէին սկսվել, և Լիսիցյանն աշխատանքի է անցնում Բալթյան գործարանում (1930թ.)` որպես էլեկտրաեռակցող: Որոշ ժամանակ անց նա ընդունվում է Լենինգրադի Մեծ դրամատիկ թատրոն` որպես ստատիստ դերասան:

1932թ. տակավին երիտասարդ Լիսիցյանը հաճախում է վոկալի կանոնավոր պարապմունքների Մ.Լևիցկայայի ղեկավարությամբ և պատրաստվում ընդունվելու երաժշտական տեխնիկում: Վերջնականապես ձևավորվում է նրա ձայնի տեսակը` բարիտոն: 1932-1935թթ. նա արդեն տեխնիկումի ուսանող էր և սովորում է Զ.Դոլսկայայի դասարանում: Հենց այդ տարիներին էլ Լիսիցյանը ձայնամշակման դասեր է վերցնում նաև Ա.Օրֆյոնովի, Բատիստինիի մոտ, իսկ հետագայում, իր իսկ վկայությամբ, համագործակցում իր դաշնակահար-կոնցերտմայստերների` կոմպոզիտոր Ա.Դոլուխանյանի, Ա.Մերովիչի, Մ.Սախարովի, Բ.Աբրամովիչի, Ա.Երոխինի, Ն.Վալտերի, դիրիժորներ Ս.Սամոսուդի, Ա.Տեր-Հովհաննիսյանի, Ա.Մելիք-Փաշաևի, ռեժիսոր Բ.Պոկրովսկու և այլոց հետ:

Ուշագրավ է, որ բարձրագույն կրթության դիպլոմը Պավել Լիսիցյանը ստացել է` էքստեռն կերպով ավարտելով Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան շատ ավելի ուշ` 1960 թվականին, երբ արդեն ուներ ամենաբարձր տիտղոսը` Խորհրդային Միության ժողովրդական արտիստի կոչումը (1956թ.):

Տեխնիկումում սովորելու տարիներին Լիսիցյանն ընդգրկվում է Լենինգրադի Առաջին երիտասարդական օպերային թատրոնի կազմում: Դժբախտաբար, թատրոնի կյանքը կարճատև էր, և նրա լուծարումից հետո Լիսիցյանը կրկին զուգակցում է ուսումը եռակցողի ծանր աշխատանքի հետ:

1933 թվականից սկսվում է Լիսիցյան-երգչի` արդեն որպես Լենպետթատրոնի համերգային-թատերական բյուրոյի մենակատարի, համերգային գործունեությունը: Բազում ելույթներ մշակույթի տներում, բանվորական ակումբներում, դպրոցներում…

Հաջորդ տարիներին` 1935-37թթ., Լիսիցյանն անդամագրվում է Լենինգրադի Փոքր օպերային թատրոնի երիտասարդական խմբին: Հենց այս թատրոնի պատերի ներսում է, որ Լիսիցյանը հիանալի դպրոց է անցնում: Թատրոնի գլխավոր դիրիժոր, օպերային արվեստի փայլուն գիտակ Սամուիլ Սամոսուդն իսկույն իր հովանու տակ է վերցնում երիտասարդ ու բազմախոստում երգչին, պարապում նրա հետ նույնիսկ ամենափոքր դերերգերը: Լիսիցյանի կյանքում այս տարիներին մեծ դեր են խաղում նաև Լենինգրադի ֆիլհարմոնիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժոր Ֆրից Շտիդրին, ինչպես նաև հայ անվանի խմբավար Արամ Տեր-Հովհաննիսյանը:

1936 թվականին Լենինգրադի Կապելլայի համերգասրահում Պավել Լիսիցյանը Ա.Մերովիչի նվագակցությամբ ներկայանում է առաջին մենահամերգով` կատարելով Բորոդինի, Բալակիրևի, Ռիմսկի-Կորսակովի, Գլազունովի ռոմանսները: Այդ ժամանակվանից ի վեր, իր երաժշտակատարողական ընթացքի հետագա տարիներին Պ.Լիսիցյանը համատեղում է օպերային մեներգչի գործունեությունը կամերային երգեցողության հետ:

աղբյուրը` «Ազգային գաղափար» ամսագիր /էլեկտրոնային տարբերակ/

Նյութը պատրաստեց`  Ք. Ա-ն