Լուրեր էին տարածվում, թե նրա ձեռքերը մինչև արմունկներն արյան մեջ են

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Ս. Սարգսյանի «Նա օգնել է Քադաֆին Սոցռեալիզմ կառուցել» հոդվածից մի հատված:

Սուրեն Հակոբի Թովմասյանը ծնվել է 1909թ. դեկտեմբերի 20-ին, Գորիսի շրջանի Շինուհայր գյուղում, աղքատ ընտանիքում, որին կերակրելու համար հայրն աշխատում էր Բաքվի և Գրոզնու նավթահանքերում։ Տղան 10 տարեկանից դառնում է գյուղի հովիվը՝ նյութապես օգնելով ծնողներին։ 1926թ. Սուրենն ընդունվում է կոմերիտմիության շարքերը, իսկ 1930թ. ՀամԿ(բ)Կ տոմս է ստանում։ Այդ շրջանում նա աշխատում էր Զանգեզուրի մայրուղիների շինարարությունում, իսկ 1929-ից, տեղափոխվելով Երևան, աշխատանքային գործունեությունը շարունակում է «Բանկոոպ» ձեռնարկությունում։

1929-1931թթ. արտադրությունից չկտրվելով՝ սովորում է Երևանի բանֆակում։ 1932թ. Թովմասյանն սկսում է կուսակցական գործունեությունը. սկզբում աշխատում է որպես Սիսիանի կուսշրջկոմի հրահանգիչ, հետո արդեն՝ Իջևանի շրջկոմի բաժնի վարիչ, 1938թ. ընտրվում է Կապանի՝ Հայաստանի խոշոր և տնտեսապես կարևոր շրջանի կուսկոմի քարտուղար։

1939թ. Հայաստանի Կոմկուսի XII համագումարում Թովմասյանն ընտրվում է Կենտկոմի անդամ, արդեն երկու ամիս անց նշանակվում է ներքին գործերի ժողկոմի առաջին տեղակալ։ Մինչև այս պաշտոնին նշանակվելը՝ 1937թ. նոյեմբերին, ձերբակալվել էր Երևանի պետական համալսարանի ռեկտոր Անուշավան Արզումանյանը։ Թովմասյանն անձամբ ճանաչում էր նրան որպես Զանգեզուրում կոմերիտմիությունը հիմնողներից մեկը։ Ծանոթանալով Արզումանյանի գործին՝ Թովմասյանը վճռականապես լծվում է նրան արդարացնելու գործին։ Դիմելով Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանին՝ նա հասնում է այն բանին, որ Արզումանյանին ազատ են արձակում։ Ուշ գիշերով Թովմասյանին է զանգահարում բանտապետն ու զեկուցում, որ Արզումանյանը հրաժարվում է բանտից դուրս գալ՝ պահանջելով իրեն վերադարձնել կուստոմսը։ Հաջորդ առավոտյան, այն բանից հետո, երբ Թովմասյանն ստացել էր Կենտկոմի առաջին քարտուղարի թույլտվությունը, կուստոմսը վերադարձվում է նախկին ռեկտորին։

Աքսորից Թովմասյանի փրկած անձանց մեջ էր նաև հայտնի լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանը։ Թովմասյանին զեկուցում են, որ «ժողովրդի թշնամի» Աճառյանը կտրականապես հրաժարվում է այն մեղադրանքից, թե թուրքական հետախուզության գործակալ է։ Թովմասյանի հետ դեմ առ դեմ հանդիպման ժամանակ Աճառյանն ուղղակի ասում է. «Պատրաստ եմ ընդունել, որ աշխատել եմ աշխարհի ցանկացած հետախուզության, բայց ոչ երբեք թուրքականի համար. թուրքերը մորթել են իմ բոլոր հարազատներին»։ Գիտնականն ազատ է արձակվում։

1941թ. օգոստոսին Սուրեն Թովմասյանը դիմում է Հայաստանի Կենտկոմի բյուրո՝ իրեն ռազմաճակատ ուղարկելու խնդրանքով։ Նրա խնդրանքը բավարարվում է։ Պատերազմում նա երկու անգամ ծանր վիրավորվում է, բայց հրաժարվում է զորացրվելուց, իսկ իր փառահեղ ռազմական ուղին ավարտում է 1945թ. մայիսի 9-ին, Պրահայում, որպես 61-րդ դիվիզիայի քաղբաժնի պետ, բազմաթիվ շքանշաններով ու մեդալներով պարգևատրված։ (Այդ ժամանակ նույն կարգավիճակն ուներ, բայց բանակում, ԽՄԿԿ Կենտկոմի ապագա առաջին քարտուղար Լեոնիդ Իլյիչ Բրեժնևը)։

Պատերազմի ավարտից հետո Թովմասյանը վերադառնում է Երևան, որտեղ 1946թ. աշխատում է որպես Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի անասնաբուծության բաժնի վարիչ, իսկ 1947-48թթ.՝ ադմինիստրատիվ բաժնի վարիչի տեղակալ։ Զուգահեռաբար քննություններ է հանձնում և էքստեռն կարգով ավարտում ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետը։ 1948թ. Թովմասյանն ընտրվում է Երևանի կուսքաղկոմի քարտուղար և դրանից անմիջապես հետո հրաժարվում այն թոշակից, որը նրան նշանակվել էր պատերազմի ավարտից հետո՝ որպես երկրորդ խմբի հաշմանդամի, կարծելով, որ աշխատող կոմունիստն այն ստանալու բարոյական իրավունք չունի։

1950թ., ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմին կից երկամյա վերապատրաստման դասընթացներն ավարտելուց հետո Թովմասյանը սկզբում վերադառնում է նախկին պաշտոնին, իսկ հետո՝ 1952թ., ընտրվում Երևանի օկրուգկոմի երկրորդ քարտուղար։ Վերջինն իր տարածքով կազմում էր Հայաստանի կեսը, իսկ առաջին քարտուղարի պաշտոնը զբաղեցնում էր Անտոն Քոչինյանը։ Զինակիցների հիշողություններում Թովմասյանը եռանդուն, անզիջում մարդ էր, կենցաղում՝ համեստ ու ոչ քմահաճ։ Հայաստանի ժողտնտխորհի նախագահ Եղիշե Ասծատրյանը գրում է. «Ամեն անգամ, երբ մենք նրա տանն էինք լինում, կշտամբում էինք նրան անհարմար կենցաղային պայմանների համար։ Վերջապես, ընկերների ճնշմամբ ստիպված է լինում կրկին ստանալ իրեն օրենքով հասանելիք թոշակը, որով մի քանի աթոռ է գնում, սեղան ու այլ իրեր։ Նրա կինը՝ Ամալյան, անսահման ուրախ էր, երբ մեր համառ պնդումներից հետո նաև արտասահմանյան զգեստապահարան է գնում»։

1953թ. մարտին մահանում է Ի.Ստալինը, իսկ արդեն երկու ամիս անց օկրուգկոմները վերացվում են։ Թովմասյանը նշանակվում է Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի վարչական և առևտրաֆինանսական մարմինների բաժնի վարիչի տեղակալ։ Իշխանության եկած Ն.Խրուշչովը բացասաբար էր տրամադրված Հայաստանի ղեկավար Գրիգոր Հարությունյանի հանդեպ, քանի որ վերջինս ժամանակին չէր աջակցել ագրոքաղաքների կառուցման նրա նախաձեռնությանը։ 1953թ. նոյեմբերի 28-30-ին տեղի է ունենում Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի լիագումար նիստը, որը Գրիգոր Հարությունյանի փոխարեն Կենտկոմի առաջին քարտուղար է ընտրում Սուրեն Թովմասյանին։ Որոշ ժամանակ անց, նրա առաջարկությամբ, Յակով Զարոբյանն ընտրվում է Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի քարտուղար, հետո դառնում Մինիստրների խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ, իսկ Շմավոն Առուշանյանը՝ Երևանի կուսքաղկոմի առաջին քարտուղար, ևս մի քանի ամիս անց՝ հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահ։ Սա Սուրեն Թովմասյանի մերձավոր շրջապատն էր, և հենց նրանք են օգնել նրան զբաղեցնել հանրապետության ղեկավարի աթոռը։

1954թ. փետրվարին տեղի է ունենում Հայաստանի Կոմկուսի XVII համագումարը, որտեղ ծրագրային խոսքով հանդես է գալիս Թովմասյանը՝ վերլուծելով երկրի քաղաքական ու տնտեսական իրավիճակը, նշելով հանրապետության առաջնահերթ խնդիրներն առաջիկայում։ Համագումարի ժամանակ Թովմասյանը միաձայն վերընտրվում է Հայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար։ Դրանից հետո նա ավելի համարձակ է գործում, օպերատիվ լուծում կադրային հարցերը, տնտեսության և մշակույթի զարգացման հիմնախնդիրները։ Սակայն ամեն բան չէր, որ հարթ էր ընթանում։ Իշխանության ղեկին գտնվելու նրա առաջին իսկ օրերից աջուձախ ձայներ էին լսվում. «Ո՞ւմ է ժպտում կյանքը։ Կյանքը ժպտում է զանգեզուրցիներին»։ Այսպիսով նրան կշտամբում էին այն բանում, որ պաշտոնների էր նշանակում իր հայրենակիցներին։ Լուրեր էին տարածվում, թե Թովմասյանի ձեռքերը մինչև արմունկներն արյան մեջ են, որ, աշխատելով ՆԳԺԿ-ում, նա կտտանքների է ենթարկել անմեղ մարդկանց։ Բայց Մոսկվայից ուղարկված հանձնաժողովը, մանրամասն ուսումնասիրելով բոլոր հանգամանքները, եկավ այն եզրակացության, որ այդ ամենը զրպարտություն է։ Ստուգման ժամանակ պարզվեց, որ նախապատերազմյան տարիներին ներքին գործերի քննչական մարմիններում իսկապես աշխատել է ոմն Սուրեն Թովմասյան, որի գործունեությունն էլ վերագրում էին Կենտկոմի առաջին քարտուղարին, բայց նա ոչ թե Սուրեն Հակոբովիչ էր, այլ Սուրեն Գրիգորևիչ։

Հենց Թովմասյանի օրոք սկսեցին զանգվածաբար հրատարակել ազգային հեղինակներին։ 1955-59թթ. մեծ տպաքանակով լույս տեսավ Րաֆֆու տասը հատորյակը։ Շնորհիվ առաջին քարտուղարի եռանդի և համառության Հայաստանում հրատարակվեցին Եղիշե Չարենցի ու Ակսել Բակունցի ստեղծագործությունները, Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատունը»: Վերջինի հրատարակումը Բաքվում բացասական արձագանք առաջացրեց, որը հետագայում շարունակվեց Մոսկվայում։ Նրա օրոք շփումներ հաստատվեցին Վենետիկի Սբ Ղազար կղզու Մխիթարյան միաբանության, ինչպես նաև արտասահմանյան հայ մշակութային օջախների հետ։ Կուսակցական ժողովում արտասանած ճառում Սուրեն Թովմասյանն ասել է. «Շատ տարիներ մեր հայագետները, նաև մեր մշակութային հաստատությունները խուսափել են Մխիթարյան գիտնական այրերի հետ շփումներից։ Այո, նրանք կապված են Վատիկանի հետ։ Բայց այդ նույն Մխիթարյաններն են հավաքում և պահպանում հայ ժողովրդի մշակութային արժեքները։ Փոխանակումը հայագիտության ոլորտում կարող էր մեծ օգուտ բերել մեր մշակույթի պատմությանը»։

Բացի այդ, Թովմասյանը համարձակորեն կապեր էր հաստատում նաև հայկական կուսակցությունների՝ հնչակների և ռամկավարների, իսկ նրանց միջոցով՝ նաև սփյուռքի հետ։ 1955թ. Թովմասյանի նախաձեռնությամբ կաթողիկոս է ընտրվում Ռումինիայի հայոց թեմի առաջնորդ, եպիսկոպոս Վազգեն Պալյանը։ (Տարօրինակ է հնչում, բայց սոցիալիստական Հայաստանում այդ հարցը համաձայնեցվում էր հանրապետության ղեկավարության հետ)։ Ժամանակը ցույց տվեց, որ Վազգեն I-ը արժանավորագույն հոգևոր առաջնորդ էր և վաստակեց համայն հայության սերն ու ակնածանքը, իսկ 1994թ. հուլիսի 29-ին (վախճանվելուց 20 օր առաջ) առաջինն արժանացավ անկախ պետության բարձրագույն՝ Հայաստանի Ազգային հերոսի կոչման։

շարունակելի

աղբյուրը` «Ազգային գաղափար» ամսագիր /էլեկտրոնային տարբերակ/

Նյութը պատրաստեց`  Ք. Ա-ն