Մեր երաժշտությունը եկեղեցու ներսում է գոյացել. Տիգրան Մանսուրյան

Սկիզբը` «Տիգրան Մանսուրյանի գերդաստանի պատմությունը»:

- Ուսանողական տարիներին ո՞ր երաժիշտներից եք ավելի դրական լիցքեր ստացել:

- Ես ուսանել եմ Ղազարոս Սարյանին։ Նա կոնսերվատորիայի ռեկտորն էր եւ նաեւ իմ դասախոսը։ Հինգ տարի սովորեցի նրա մոտ։ Դա մեծ բարեբախտություն էր։ Այս ձեւով ես մուտք գործեցի Սարյանների ընտանիք, հաճախ էի նրանց տանը լինում, Մարտիրոս Սայրանի հետ զրուցումˋ առօրյա հարցերից մինչեւ մեր ճակատագրի ու պատմության տխուր էջերը։
Հիշում եմ, մի օր Ղազարոս Սարյանն ասաց, որ մի քիչ սպասեմ, մինչեւ ինքը կգա եւ կպարապենք։ Սեղանի շուրջ նստած էին Մարտիրոս Սարյանը, աղջիկըˋ Լուսիկը եւ փոքր քույրըˋ Կատարինեն։ Ես մի հարց տվեցի, թեˋ «Վարպետ, դուք երբեւէ առարկաներ չե՞ք նկարել, ինչպես Պիկասոն է սիրել ինչ-որ առարկաներ նկարել»։ Կատյան ասաց, որ միայն մի անգամ լուցկու տուփի պիտակն է նկարել։ Հետո նորից լռեց եւ ասաց, որ առհասարակ հրդեհից հետո Մարտիրոսը շատ ծուլացավ։ Դա մի զարհուրելի պատմություն էր։ Նրա նկարները Փարիզից վերադարձի ճանապարհին, նավի մեջ այրվեցինˋ շատ կասկածելի հանգամանքներում։ Պարզ չէր, թե ինչու էին վառվել։ Դա հոգեկան մեծ ցնցում էր, ճիշտ այնպես, ինչպես Մինասն ապրեց, երբ նրա նկարներն այրվեցին։ Մինչդեռ, Սարյանը Փարիզում նկարել էր իր ամենալավ գործերըˋ ստեղծագործելով ժամանակի կերպարվեստի հայտնի դեմքերի շրջապատում:

- Այդ շրջանի նկարներից ոչինչ չի՞ մնացել:

- Մեկ-երկու հատ մնացել են։ Կարծեմ Կարիկ Բասմաջյանը բերեց Հայաստան։

- Վերադառնանք նախորդ հարցիս, այսպիսով Ղազարոս Սարյանին համարում եք Ձեր ուսուցիչը:

- Նա հիմնականում տրվեց կոնսերվատորիայի կայացմանը, ղեկավարում էր ընդհանուր երաժշտական կյանքը, կադրերի պատրաստումը։ Քչերը գիտեն, որ նա մեծ ինտելեկտուալ էր։ Միշտ ստվերի մեջ ապրեց եւ երբեք ինքն իրեն չներկայացրեց։ Նա ե՛ւ ռեկտոր էր, ե՛ւ հոր զավակը, ով պարտականություն ուներ Մարտիրոս Սարյանի ողջ տնտեսությունն իր ուսերին տանելու։ Եվ իհարկե, մեծ կապեր ուներ բոլոր այն մարդկանց հետ, ովքեր մտնում էին այդ տուն։ Ղազարոս Սարյանը Մոսկվայում սովորել էր Շոստակովիչի դասարանում։ Հրաշալի երաժիշտ էր, բարձր ճաշակի տեր եւ միաժամանակ շատ բաց էր։ Նա չեղավ ակադեմիստ երաժիշտ, նրա հետաքրքրությունների շրջանակը բաց էր, եւ պատրաստ էր նորին հաղորդակցվելու։ Ես երջանիկ եմ, որ այդ մթնոլորտում երկար տարիներ եմ ապրել:

- Դուք էլ ռեկտոր աշխատեցիք, քանի՞ տարի:

- Մոտ 4-5 տարի:

- Իբրեւ նախկին ռեկտոր կանդրադառնա՞ք մեր կոնսերվատորիայի դերին։ Ովքեր Հայաստանում կամ արտասահմանում հաջողության են հասել, միշտ հիշում են իրենց ուսուցիչներին։ Ցավոք, հիմա ասում են կոնսերվատորիան այլեւս այն մակարդակը չունի, կամ այն բարձունքի վրա չի, ինչ ժամանակին էր։ Ձեր կարծիքով ի՞նչ փուլեր է անցել կոնսերվատորիան, ո՞րն է եղել նրա բեղուն շրջանը, եւ ինչո՞ւ է հիմա մտել ճգնաժամի մեջ, որո՞նք են պատճառները:

- Մինչեւ Ղազարոս Սարյանի ռեկտոր լինելը, պետք է հիշել Կոնստանտին Սարաջյանին, ով մի մեծ երաժիշտ էր, մեծ մտավորական, ով ժամանակին սովորել էր Եվրոպայում, մեծ թվով ռուսական հայտնի գործերի առաջին կատարողն էր։ Սարաջյանը մեծ հեղինակություն էր։ Ենթադրում եմ, որ այդպիսի անհատականությունը եզակի էր մեր կոնսերվատորիայի պատմության մեջ։ Մեր կոնսերվատորիան, կարելի է ասել մոսկովյան կոնսերվատորիայի մասնաճյուղն էր։ Մոսկվայի եւ Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիաների շրջանավարտները գալիս էին մեզ մոտ։ Երբ ստանձնեցի ռեկտորի պաշտոնը, մտածեցի, թե ի՞նչ կաներ Կոմիտասը, եթե ինքը սկսեր այս գործը։ Ի՞նչ պիտի ուզեր տեսնել իր ծրագրի մեջ կամ դասավանդեր։ Ուստի պահպանելով մոսկովյան կոնսերվատորիայից բերած լավագույն ավանդույթները, ավելացրեցի այն, ինչը Կոմիտասը կուզեր իրականացնելˋ կոնսերվատորիա բերել հայ հոգեւոր երաժշտությունը։ Մեր երաժշտությունը եկեղեցու ներսում է գոյացել, դրանից դուրս երաժշտական տեսություն գոյություն չի ունեցել։ Եթե կար մեկ ուրիշը, ապա դա աշուղական արվեստն էր, որն, իհարկե, իր վրա կրում էր հզոր կնիքը հայ երաժշտական մտածողության, բայց նաեւ ուներ կապեր եւ ընդհանրություններ ընդհանուր արեւելյան երաժշտության հետ։ Հետեւաբար, հայ հոգեւոր երաժշտությունը պետք էր ներս թողնել, կոնսերվատորիա հրավիրել, եւ այս կարգի մի քանի բան ինձ հաջողվեց անել այն տարիներին։ Ես չգիտեմ, հիմա ի՞նչ է մնացել այնտեղ այդ ամբողջից։ Հիմա չեմ դասավանդում։ Մութ եւ ցուրտ տարիներին աշխատեցի, եւ իմ դրսի բարեկամների օգնությամբ փորձեցի օգտակար լինել մեր երաժիշտներին։ Մոսկվայի հետ բոլոր կապերը կտրված էին, նույնիսկ ամենատարրական բաներիˋ խեժի ու լարի կարիք ունեինք, որոնք ժամանակին ստանում էինք Մոսկվայից, եւ արդեն վերջացել էին: Այդ դժվար ժամանակներին, ձմռան ցրտերին անհնար էր սառցակալած մատներով նվագել։ Ուսումնական պրոցեսը պետք էր վերակենդանացնել, նաեւ չթողնել, որ ինքնահոսի տրվի արժեզրկման ընթացքը։ Ուստի գարնանն արդեն մրցույթներ էի կազմակերպում, որպեսզի ձմռանը տներում պարապած գործերը ներկայացնեն։ Սփյուռքի մեր բարերարների օգնությամբ կազմակերպված այդ մրցույթները աշխուժություն էին մտցնում:

- Իսկ որո՞նք են այն պատճառները, որ ասում են, թե կոնսերվատորիան այն մակարդակը չունի։ Ինչի՞ պակասն է ˋ ուսուցիչների՞, թե՞ ուսանողների:

- Ինչքան էլ քննադատեն, միեւնույն է, լավ երեխաներ կան, ճիշտ է դրանց թիվն առաջվա պես մեծ չէ, բայց նրանք դեռ կպահեն այդ օջախը։ Իհարկե, դասախոսական կազմը փոխվեց ի վնաս որակի, եւ դա վերաբերում է բոլոր բնագավառներին։ Ենթադրում եմ, որ կոնսերվատորիայում սովորել ցանկացող դիմորդի նկատմամբ առաջվա խստությունը չկա։ Այժմ կոնսերվատորիան մի մեծ ուսուցչական կազմի պետք է պահի եւ դրա համար ուսանող է պետք։ Մի մասն էլ վճարովի համակարգով է ընդունվում։ Այս պարագայում դռներն ավելի լայն են բացվում, քան ժամանակին, եւ բնականաբար դրանից տուժում է նաեւ որակը։ Ուսանողությունը շատ քաջալերված չէ սովորելու, եթե դրա ներքին պահանջը չունի։ Կյանքը ցույց է տալիս, որ ավելի լավ բնագավառներ կան, որ կարող են ընտրել:

Աղբյուրը`  «Օրեր» եվրոպական անկախ ամսագիր

Նյութը պատրաստեց`  Ք. Ա.-ն