Այսօր հրապարակախոս, փիլիսոփա, գրականագետ Ստեփանոս Նազարյանցի ծննդյան օրն է

Մայրենի´ լեզու, մայրենի´ բարբառ,

Ախորժ, ընտանի իմ հոգու համար,

Առաջին դու խօսք, ականջիս հասած,

Դու սիրոյ քաղցրիկ առաջին յօդուած,

Մանկական լեզուիս թոթովանք տըկար,

Հնչում ես իմ մէջ դու միշտ անդադար:

Հրապարակախոս, լուսավորիչ, մանկավարժ, փիլիսոփա, արևելագետ, գրականագետ Ստեփանոս Նազարյանցը ծնվել է 1812 թ. մայիսի 27 -ին (15), Թիֆլիսում: Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում (1824-29), Դորպատի (այժմ՝ Տարտու) գիմնազիայում (1833-34) և համալսարանի բժշկագիտական (1835-36) ու փիլիսոփայական (1836-40) ֆակուլտետներում: 1842-1849-ին՝ Կազանի համալսարանի հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ, 1850-79-ին՝ Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի պարսկերեն լեզվի ու գրականության պրոֆեսոր (1869-71-թթ.՝ Ներսիսյան դպրոցի տեսուչ):

1858-ին Մոսկվայում Մ. Նալբանդյանի աջակցությամբ հիմնադրել ու խմբագրել է «Հյուսիսափայլ» ամսագիրը: Հայ հանրության զարգացման կարևոր միջոցը նա համարում էր բարենորոգումները: Իր խմբագրած «Հյուսիսափայլ» ամսագրով Նազարյանցը հակադրվում էր հետամնացությանն ու խավարամտությանը, պաշտպանում ազգային լուսավորության ու կրթության տարածման եվրոպական ուղին:

Նազարյանը լուսավորականության դիրքերից գլխավորել է XIX դ. 50-60-ական թթ. հայ ժողովրդի հակաավատատիրական գաղափարախոսությունը, պաշտպանել ժողովրդի ազատագրության գաղափարը, արծարծել ազգային վերամիավորման հարցեր, եվրոպական մշակույթը յուրացնելու ձգտումներ: Ազգային առաջադիմության գործում վճռական դեր է հատկացրել լուսավորությանը՝ այն առնչելով մայրենի լեզվի զարգացման հետ: Պաշտպանել է աշխարհաբարը, պայքարել աշխարհիկ կրթության զարգացման համար: Ըստ Նազարյանի՝ դաստիարակության մեթոդները պետք է համապատասխանեն երեխաների տարիքային առանձնահատկություններին ու անհատական բնավորությանը:

Փորձել է հաշտեցնել կրոնը գիտության, հավատը՝ բանականության հետ, մերժել է կրոնական անհանդուրժողականությունը: Ընդունել է հոգու անմահության և հանդերձյալ աշխարհի գաղափարները: Պաշտպանել է հոգու և մարմնի փոխներգործության դուալիստ, գաղափարը՝ հանգելով աշխարհի միասնության ըմբռնմանը: Իմացաբան. հարցերը լուծել է մատերիալիստ, սենսուալիզմի դիրքերից: Նազարյանը անճանաչելի է համարել միայն Աստծուն ու մարդկային հոգին:

Ազատ մրցակցությունը համարել է արտադրության և հասարակական հարստության բազմապատկման կարևոր գործոն: Նազարյանի կարծիքով՝ երկրի առևտուրը պետք է կապված լինի ազգային արդյունաբերության հետ: Ժխտել է դասակարգային պայքարի գաղափարը: Մարդկային առաջադիմությունը Նազարյանին առավելապես ներկայացել է որպես հոգևոր զարգացում, մտքի նվաճումների անընդհատ ընթացք: Պատմությունը դիտել է որպես իրադարձությունների անհրաժեշտ հաջորդական շղթա: Հանդես է եկել պատմության կրոնական ըմբռնման դեմ, մարդուն համարել իր պատմության ու ճակատագրի տերը: Առաջարկել է հայ ժողովրդի պատմության նոր պարբերացում:

Նազարյանը ժողովրդի գոյության հիմքը համարել է հոգևոր-բարոյական գործոնը, հատկապես լեզուն: Առաջ է քաշել թուրք, բռնակալության դեմ պայքարի և ինքնուրույն պետության ստեղծման գաղափարը:

Բարոյականության հարցերում հիմնվել է կրոնի վրա: Կրոնը համարել է բարոյաբանություն, իսկ բարոյականությունը՝ գործնական կրոն: Քննարկել է կնոջ հասարակական դերի և ընտանիքի բարոյական հիմքերի հարցը:

Գրականագիտական-գեղագիտական հարցերում Նազարյանը պատմականության սկզբունքի կողմնակից է. պաշտպանել է այն տեսակետը, որ արվեստը ժողովրդի կյանքի արտացոլումն է: Մեծ նշանակություն է տվել գրաքննադատությանը և Մ. Նալբանդյանի հետ մշակել դրա սկզբունքները:

Մահացել է 1879 մայիսի 9-ին (27.4), Մոսկվայում:

Աղբյուրը՝ «Ով ով է: Հայեր» հանրագիտարան