Ստորգետնյա շինություններ Հանրապետության Հրապարակում

Երեւան քաղաքի Հանրապետության հրապարակի ողջ տարածքում «Լինսի» հիմնադրամի միջոցներով 2003 թվականին իրականացվել են բարեկարգման, շինարարական աշխատանքներ` ծանր տեխնիկայի օգտագործման միջոցով: Ասֆալտե շերտը քանդելու ընթացքում տեղում անակնկալ բացվել են բնակելի շինությունների ստորգետնյա բաժանմունքներ, որոնց ուսումնասիրությունը հնությունների պահպանության գործակալության կողմից հանձնարարվել է ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտին:

Լիազորված խումբը (պ.գ.թ. Գ. Կարախանայան, պ.գ.թ. Ֆ. Բաբայան, պ.գ.թ. Ա. Ժամկոչյան, ճարտարապետ Ա. Հովսեփյան) տեղում իրականացված աշխատանքներով պարզեց, որ դրանք անցյալ դարերին պատկանող բնակելի շենքերի նկուղային հարկաբաժինններ են (մառաններ)` կառուցված որոշակի ամֆիլադային հատակագծով, որմնամույթերի վրա պահվող թաղակապ ծածկերով, կամարակապ բարձր եւ լայն պատուհաններով, սալարկած տուֆաքար հատակներով, ընդլայնական պատերի բացվածքներով եւ շինարարական բազմաթիվ այլ հնարանքներով: Բնակելի եւ տնտեսական նպատակի ծառայող շինությունները ձգվում էին դեպի արեւելքՙ մի կողմից հրապարակի ժամացույցի, մյուս կողմից` շատրվանների ուղղությամբ: Նույնատիպ շինություններ բացվել են նաեւ նախկին «Արմենիա» (այժմՙ «Մարիոթ») հյուրանոցի մուտքի դիմաց, որը ջրով լցված լինելու պատճառով հնարավոր չեղավ պեղել: Հրապարակի մակերեսը խճանկարով հարդարելու նպատակով պեղված տարածքը արագընթաց ծածկվել է հողով եւ ավազովՙ ուսումնասիրությունը թողնելով ապագա սերունդներին: Հրապարակում բացված այս կառույցները ներկայացնում են ուշ միջնադարի շինարարական արվեստի մի կարեւոր հատված, որն այսօր բացակայում է Երեւանում: Հիշենք, որ 19-րդ դարասկզբին Ռուսական մեծապետական կայսրության հրահանգով ավերվեցին Հայաստանի, տվյալ դեպքումՙ Երեւանի 17-19-րդ դարերի ժամանակաշրջանը ներկայացնող բազմաթիվ կոթողներ. բերդեր, պալատներ, բնակելի եւ հասարակական շենքեր: Իսկ 20-րդ դարի 30-ական թվականներից սկսած սովետական կարգերի կրոնական տխուր քաղաքականության զոհը դարձան Երեւանի եկեղեցիները, մատուռներն ու գերեզմանատները (Պողոս-Պետրոս եկեղեցինՙ այսօրվա «Մոսկվա» կինոթատրոնի տեղում, Սուրբ Աստվածածինը, որից մազապուրծ եղավ Կաթողիկեն, գիտությունների ակադեմիայի նախկին շենքի կողքին, աստվածաշնչային անունը կրող Գետցեմանի մատուռըՙ օպերայի շենքի տարածքում, 11-րդ դարի հայտնի տոմարագետ ու աստղագետ Կոզեռնի մատուռըՙ Կոնդում, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցինՙ Չարենցի անվան դպրոցի տեղում) եւ շատ այլ կառուցներ, որոնք հայ ժողովրդի պատմության անբաժանելի մասն են կազմել:

Եթե Հայաստանի տարբեր ժամանակաշրջանների քաղաքական իրավիճակը ինչ-որ կերպ ընկալելի է, ապա ներկայումս, երբ Հայաստանը անկախ հանրապետություն է եւ ունի իր ուրույն խոսքը քաղաքական խնդիրների լուծման ասպարեզում, ապա հայկական ճարտարապետության կանոններից յուրաքանչյուր շեղում քննադատելի է: Եվ այսօր կոկիկ ու իմաստավորված հրապարակը, որ համայն աշխարհի հայության եւ այլազգի այցելուների համար քաղաքի եզակի այցեքարտերից մեկն է, չգիտես ինչու փոփոխության ենթարկվելու վտանգի առջեւ է կանգնած, դարձել է հասարակության լայն խավերի մտահոգության առարկա: Խոսքը հրապարակը վերաձեւելու եւ ստորգետնյա ավտոկայանատեղի կառուցելու ծրագրի մասին է:

Չմոռանանք, որ հրապարակին արդեն հասցվել է առաջին լուրջ հարվածը: Լենինի արձանը ապամոնտաժելուց հետո վերացավ նաեւ գրանիտե քանդակազարդ պատվանդանը, արվեստի մի հազվագյուտ գործ, որը բեկորների վերածվելուց հետո փոշիացավ: Պատվանդանի կորուստը չմարսածՙ այսօր մի նոր ծրագիր է ենթադրվում:

Մանրամասները` «Ազգ»-ի այսօրվա համարում: