Բա թելուրն ի՞նչ եղավ, թելուրը…

Եթե ՀՀ իրավապահ մարմիններն իսկապես որոնում են կոռուպցիոն երևույթներ, կոռուպցիայի դրսևորումներ, ոտնահարված պետական շահեր, տարբեր չարաշահումներ ու խախտումներ, ապա թող իրենց հայացքն ուղդեն հատկապես հանքարդյունաբերության ոլորտ: Այս ոլորտն ինքը մի յուրօրինակ հանք է այդպիսի դրսևորումների:
Տեղեկանք ՀՀ Վերահսկիչ պալատի ոչ վաղ անցյալի բացահայտումներից. Մեղրաձորի հանքավայրի օգտակար հանածոների' ոսկու, արծաթի, թելուրի պաշարները 27.03.2002թ. թիվ 123 արձանագրությամբ վերահաստատվել են ՀՀ պետական պաշարների հանձնաժողովի կողմից: Պայմանագրում նույնպես, որպես հիմնական և ուղեկից օգտակար հանածոներ, նշվել են ոսկի, արծաթ, թելուր: Ընկերության կողմից 2012 թվականից մինչև 2014թ. հունիսի 1-ը ժամանակահատվածում արդյունահանված և իրացված հանքաքարում որոշվել են միայն ոսկու և արծաթի քանակները:
Իրացված հանքաքարի դիմաց ընկերությանը վճարել են միայն ոսկու և արծաթի դիմաց, իսկ թելուրի քանակը ընկերության կողմից չի որոշվել, դրա դիմաց չի վճարվել:

Բնականաբար, հարց է առաջանում' շուրջ երկուսուկես տարի արդյունահանված հանքաքարում եղած թելուրն ի՞նչ է եղել… Մեղրաձորի հանքավայրը շահագործող ընկերությունն այն նվիրե՞լ է օտարերկրյա գնորդին կամ գնորդներին, թե դա միայն արտաքուստ է նվերի տպավորություն թողնում, իսկ իրականում եղել է ստվերային գործարք: Պետական ո՞ր մարմինը պետք է պարզի կամ պետք է արդեն պարզած լիներ այս հարցը, եթե ոչ ՀՀ գլխավոր դատախազության պետական շահերի պաշտպանության վարչությունը:

Ավելորդ չեմ համարում նշել, որ թելուրը հազվագյուտ տարր է, ՀՀ ֆինանսների նախարարության հրապարակած տեղեկատվության համաձայն' սև, ազնիվ, գունավոր, հազվագյուտ մետաղների և գունագեղ քարերի միջազգային շուկայում թելուրի 1 տոննայի գինը 2013թ. սեպտեմբերի դրությամբ 115 000 ԱՄՆ դոլար է եղել: Իսկ շուրջ երկու-երկուսուկես տարի արդյունահանված և իրացված հանքաքարում թելուրի զանգվածը, կարծում ենք, 1 տոննայից շատ ավելին է եղել, թեև եթե նույնիսկ 100 կիլոգրամ էլ լիներ, ՀՀ գլխավոր դատախազության հիշյալ վարչությունը պարտավոր էր ու պարտավոր է տեր կանգնել պետական շահերին, իր առաքելության համաձայն, պաշտպանել դրանք:
ՎՊ-ն ստուգում է իրականացրել նաև «Մեղրաձոր Գոլդ» ՍՊԸ-ին ընդերքի տրամադրման (Կոտայքի մարզի Մեղրաձորի ոսկու հանքավայր) օրինականության նկատմամբ: «ԳեոՊրոՄայնինգ Գոլդ» ՍՊԸ-ին 07.06.2004թ. Կոտայքի մարզի Մեղրաձորի ոսկու հանքավայրում արդյունահանում իրականացնելու նպատակով տրվել է թիվ ՀԱ-Լ-14/167 հատուկ լիցենզիան' մինչև 10.09.2023թ. գործողության ժամկետով, այնուհետև 29.02.2008թ. կնքվել է հանքարդյունահանման նպատակով ընդերքօգտագործման թիվ 369 լիցենզային պայմանագիրը:

Հիմք ընդունելով ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարի հրամանը' վերոնշյալ հանքային իրավունքը «Մեղրաձոր Գոլդ» ընկերությանը փոխանցելու մասին, հաշվի առնելով ընդերքի օգտակար հանածոների մնացորդային պաշարների վերաբերյալ տեղեկանքը, 08.11.2010թ. կողմերի միջև կնքվել է համաձայնագիր, որով «Մեղրաձոր Գոլդ» ՍՊԸ-ն պարտավորվել է կատարել լիցենզիայով և լիցենզային պայմանագրով իրեն անցնող իրավունքներն ու պարտականությունները: Այս պարտավորության ստանձնումը պետք է եղել հիշյալ համաձայնագրի կնքումը հաջողացնելու համար, իսկ դրանից հետո արդեն, ինչպես ասում են, մնաս բարով… Պարզվել է, որ հիմք ընդունելով ընդամենը «Մեղրաձոր Գոլդ» ՍՊԸ-ի տնօրենի 12.05.2011թ. թիվ ՄԳ06Մ գրությունը, հանքային իրավունքի փոխանցման ժամանակ ուժը կորցված են համարվել պայմանագրի մի շարք դրույթներ: Սա ընդամենը մեկն է հանքարդյունաբերության ոլորտում լիազոր մարմնի' ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարության կամ նույն նախարարության աշխատակազմի «Ընդերքի տրամադրման գործակալության» «տրյուկներից»:

2010 թվականի սեպտեմբերի 2-ից ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Ջիլ Արեգունու ոսկու, Կողասարի ոսկու, Մաքենիսի ոսկու, Վերին Շորժայի ոսկու տեղամասերը երկրաբանական համալիր աշխատանքներ իրականացնելու նպատակով տրամադրվել են «Արատտա Մայնինգ» ՍՊԸ-ին, սակայն, մինչև 2015թ. օգոստոսի 31-ն ավարտելու պայմանով: Իսկ արդյոք պահպանվե՞լ է կամ կարո՞ղ էր պահպանվել նշված պայմանը…

Ստուգում իրականացնելով ընդերքի տրամադրման օրինականության նկատմամբ, ՀՀ Վերահսկիչ պալատը (ՎՊ) պարզել էր, որ 15.04.2014թ. դրությամբ, այսինքն' մոտ 4 տարում, հիշյալ ընկերության կողմից ընդերքի նշված տեղամասերում չի իրականացվել որևէ աշխատանք' այն դեպքում, երբ ստանձնած աշխատանքների արժեքը կազմում է շուրջ 848,5 մլն դրամ: ՎՊ-ն իր հաշվետվությունում հարկ էր համարել նշել նաև, որ տրամադրված թույլտվությունների ավարտին մնացած ժամանակահատվածում չիրականացված աշխատանքների լիարժեք կատարումն ուղղակի իրատեսական չէ, քանի որ նախատեսված համալիր աշխատանքները կրում են փուլային հաջորդականության բնույթ և խիստ կախված են եղանակային պայմաններից:

ՎՊ-ի հավաստմամբ, «Արատտա Մայնինգ» ընկերության կողմից խախտվել են ընդերքօգտագործման պայմանագրի 4.4.1, 4.4.4, 4.4.7 կետերով նախատեսված պարտավորությունները, ինչի հետևանքով «Ընդերքի մասին» ՀՀ օրենսգրքի 30-րդ հոդվածով և ընդերքօգտագործման պայմանագրի 5-րդ կետով նախատեսված դրույթների համաձայն, լիազոր մարմինը կարող էր ընդերքօգտագործողին տալ զգուշացում, իսկ սահմանված ժամկետում (90 օր) զգուշացման հիմքերը չվերացնելու դեպքում, օրենսգրքի նույն հոդվածի համաձայն, ընդերքօգտագործման իրավունքը դադարում է
Նկատեցի՞ք' «Ընդերքի մասին» ՀՀ օրենսգիրքը հենց կոռուպցիայի «մարմնի» վրա է չափուձև արված, կտրված ու կարված… Նկատի ունեմ այն, որ ընդերքօգտագործողին զգուշացում տալը հիշյալ լիազոր մարմնին օրենսգրքի ներկայացրած իմպերատիվ (անվերապահ կատարման ենթակա) պահանջը չէ, թողնված է նրա հայեցողությանը, այսինքն' կարող է այդ զգուշացումը տալ, կարող է և չտալ, ինչպես էլ լիազոր մարմինը վարվել է «Արատտա Մայնինգ» ընկերության նկատմամբ: Դե, հասկանալի է, եթե, օրինակ, ազդեցիկ ինչ-որ մեկը բարեխոսել, հովանավորել է, կամ եղել է կոռուպցիոն ավելի լուրջ շարժառիթ, լիազոր մարմինը կարող էր ու, քանի դեռ պահպանվում է 30-րդ հոդվածի' կոռուպցիոն ռիսկ պարունակող նշված ձևակերպումը, կարող է չզգուշացնել ընդերքօգտագործման պայմանագրով սահմանված իր պարտավորությունները չկատարած ընկերություններին: Եվ հակառակը' եթե ցանկանում է այս կամ այն ընկերության, այսպես ասած, հարցերը լուծել, դա շատ հարմար առիթ է:

Տվյալ պարագայում լիազոր մարմինը «Արատտա Մայնինգ» ՍՊԸ-ին զգուշացում չի տվել' շատ լավ իմանալով, որ ընկերությունը սահմանված ժամկետում (90 օր) զգուշացման հիմքերը չի կարող վերացնել, իսկ այդ դեպքում արդեն, օրենսգրքի նույն հոդվածի համաձայն, հիշյալ ՍՊԸ-ին տրված ընդերքօգտագործման իրավունքը դադարելու էր: Այսպիսի դեպքերում սովորաբար ասում են' մեկնաբանություններն ավելորդ են:

Արթուր Հովհաննիսյան