Արդեն 19 տարի է՝ Աղդամը մերն է

1993 թ. ամռան այս օրերին տեղի ունեցավ Արցախյան ազատամարտի կարևոր դրվագներից մեկը՝ Աղդամ քաղաքի ազատագրման գործողությունը։

Շուշիի ազատագրումից հետո Ստեփանակերտի հրետակոծումը շարունակվում էր Աղդամից։ Այնտեղից անընդմեջ կրակում էին 152մմ հեռահար հրանոթներով՝ միաժամանակ փորձելով ճեղքել Ասկերանի ուղղության պաշտպանությունը և ուղիղ գծով մտնել Ստեփանակերտ: Պարզ էր, որ քանի դեռ այդ «գայլաորջը» չի վերացել, Արցախի մայրաքաղաքն ու Ասկերանը դատապարտված են, ուստի գերխնդիր դարձավ Աղդամի ազատագրումը, որի գործողությանը մասնակցեցին Արցախի բոլոր պաշտպանական շրջանները:

1993-ի ամռանը ԼՂՀ ինքնապաշտպանության ուժերը մի քանի ուղղությամբ սկսեցին Աղդամը շրջապատող հենակետերի լռեցման լայնածավալ գործողությունը: Ընդհանուր հարձակմանը նախորդեցին դիրքային իրավիճակի բարելավման դժվարին գործողություններ, որոնցից հիշատակելի են հատկապես Աղդամ-Մարտակերտ սահմանագծում մղված հաջող մարտերը և կարևոր բարձունքների գրավումը: Այդ մարտերում էլ հունիսի 12-ին զոհվեց Հայաստանի ազգային հերոս, Արցախի հերոս, Մարտունի պաշտպանական շրջանի հրամանատար, փոխգնդապետ Մոնթե Մելքոնյանը: Հուլիսի 20-ին ազատագրվեց Փոլադլուն, որը ճանապարհային կարևոր հանգույց էր: Թշնամին չէր հաշտվում Աղդամի կորստի հետ, ինչի վկայությունը Շելլիի մարտերն էին, որտեղ մեր ականները թշնամուն նաեւ զրահատեխնիկայի կորուստներ պատճառեցին:

«Ուղտի մեջք» կոչվող բարձունքից թշնամին հրետակոծում էր Ստեփանակերտը: Չնայած ինքնապաշտպանության ուժերի հրետանավորների հակադարձ գործողություններին, թշնամին քաղաքին ու զորքերին մեծ վնաս հասցրեց, քանի որ անհնար էր որոշել նրանց կայանքների տեղակայման ճշգրիտ վայրը: Աղդամի գրավման հրետանային ապահովումը դժվարին աշխատանք էր. եղած հրթիռահրետանային կայանքներն առավել քան քիչ էին նման ընդգրկուն գործողության համար ու կենտրոնական ենթակայության ողջ հրետանին հնարավորինս մոտեցվել էր առաջին գծին: 

Թշնամուն մոլորեցնելու համար սակրավորները սկզբում պայթեցրին Մարաղայի մոտի կամուրջը, ապա անցնելով դեռևս լրիվ չազատագրված ու կրակի տակ գտնվող տարածքով, պայթեցրին նաև Աղդամ-Մարտակերտ կամուրջը, որպեսզի Միր Բաշիրից սպասվող օգնությունը դանդաղեր, և բնակչությունն ու զորքը խուճապի մատնվեին: Իսկ Աղդամն ու Մարտունին միմյանց կապող կամուրջը համընդհանուր խուճապի պայմաններում թշնամին չէր կարողացել պայթեցնել:

Առաջնահերթ խնդիրը «Ուղտի մեջքի» գրավումն էր, առանց որի անհնար էր գրավել Աղդամը: Սկզբում ազատագրվեց Շորբուլաղի բարձունքը, ապա աջ կողմում զարգացնելով հարձակումը և դիմելով թևանցման' ինքնապաշտպանության ուժերը սկսեցին շրջապատել հակառակորդին:
Աղդամի ազատագրման ժամանակ ինքնապաշտպանական ուժերը փայլուն կատարեցին իրենց առաջադրանքը: Իսկ Արթուր Փափազյանը, ինչպես միշտ, գրոհի տարբեր ուղղություններում էր: Կապի ռեժիմի պահպանման և խոսակցական աղյուսակների կիրառման միջոցով հաջողվեց լրիվ ապահովել կապի գաղտնիությունը: Քարտեզների թվային տվյալները նախապես ծածկագրվել էին, և թշնամին անգամ բաց տեքստով հաղորդակցվելու ժամանակ ոչինչ չէր հասկանում:

Հրանոթների կրակից քաղաքում մեծ հրդեհ բռնկվեց: Մեր մարտիկները հետո միայն իմացան, որ վառվում էր Ադրբեջանի՝ մեծությամբ չորրորդ քաղաքը սնուցող հիմնական գազամուղը:
Թշնամին փորձեց օդից աջակցել ընկնող քաղաքի պաշտպանությանը, բայց ապարդյուն: Աղդամի ազատագրման գործողության հակաօդային պաշտպանությունն իրականացնում էին երեք «ՕՍԱ-ՕԿ» մարտական մեքենաները, որոնք այնպես էին տեղակայվել, որ գործողության շրջագծերը՝ «օղակները» միմյանց մեջ էին: Մարտակերտի կողմից հուլիսի 21-ինեկած ինքնաթիռը մի կայանքը հայտնաբերեց ու նրա «օղակից» դեռ դուրս չեկած՝ մյուս կայանքը խփեց: Իսկ հաջորդ օրը նույն հաշվարկը նույն հատվածում թշնամու ուղղաթիռ ոչնչացրեց:

«Գայլի որջն» այլևս գրավված էր: Հարձակումը սկսելուց 15 օր անց պաշտպանական բնագծերն արդեն կազմավորված էին: Հուլիսի 23-ին Աղդամն արդեն ազատագրված էր։

Կարծես վերջնականապես հաստատելու համար, որ Աղդամը մեր հայրենիքի անբաժան մասն է, 2005 թ. Աղդամի շրջանում՝ Խաչենագետի աջ ափին, հայտնաբերվեց մ.թ.ա. 1-ին դարում հայոց արքա Տիգրան Մեծի կողմից կառուցված Տիգրանակերտ անունով չորս քաղաքներից մեկը։