Քաղաքացիական պայքարները` որպես փոփոխությունների հասնելու միակ ճանապարհ

Վերջին մեկ տարվա ընթացքում հայաստանյան քաղաքական դաշտում մեծ դեր սկսեցին զբաղեցնել քննարկումները քաղաքացիական հասարակության, դրա կայացման, քաղաքացիական անհնազանդության, քաղաքացիական ակտիվության՝ որպես փոփոխությունների բերող գործըթացի մասին: Որոշ դեպքերում տրվեցին սխալ ձևակերպումներ՝ քաղաքացիականն առանձնացնելով քաղաքականից, կամ հակադրություններ տեսնելով քաղաքացիական և կուսակցական քաղաքականությունների միջև՝ առանց հաշվի առնելու, որ քաղաքացիականը երբեմն ավելի քան քաղաքական է, քան այն, ինչը համարվում է քաղաքական: Սակայն այս դեպքում քաղաքացիական ու կուսակցական գործունեությունը ոչ թե հակադրվում են միմյանց, այլ ուղղակի տարբեր են փոփոխություններ բերելու ընտրված մեթոդներն ու մեխանիզմները:

Կուսակցական քաղաքականության դեպքում խնդիրների լուծումը պայմանավորվում է միայն իշխանության գալու պայմանով: Նորմալ քաղաքական համակարգի պայմաններում կուսակցությունները պետք է վերցնեն հանրության բարձրացրած խնդիրները, ձևակերպեն դրանք և բերեն քաղաքական օրակարգ: Սակայն ներկա իրավիճակում օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ բազմաթիվ պատճառներով ընդդիմադիր կուսակցությունները չեն կարողանում իրականացնել այդ ամենը: Ըստ էության, կարելի է փաստել, որ կուսակցությունները՝ որպես փոփոխություններ բերող գործոն, այլևս սպառել են իրենց՝ և՛ բարոյապես, և՛ ֆիզիկապես: Իշխանություններն ավելի ու ավելի են կատարելագործել իրենց վերարտադրման մեխանիզմները, իսկ ընդդիմադիրներն այդ մեխանիզմի մեջ կարողանում են ընդամենը խաղալ հենց իշխանության թելադրած խաղի կանոններով՝ սահմանափակվելով միայն ԱԺ կամ այլ ամբիոններից անխնա քննադատություններով:
Կուսակցական քաղաքականության դաշտում այսօր ունենք հետևյալը՝ անընդատ փչվող ԲՀԿ-ի՝ որպես այլընտրանքի (առաջին անգամն եմ քաղաքականության մեջ լսում նման ձևակերպում) կամ ընդդիմության փուչիկը, որը վերջնականապես կործանման է տանում ընդդիմադիր դաշտը, այս նույն համակարգի մաս կազմող քրեաօլիգարխիկ հիմքով կուսակցության հետ համակործակցելու պատրաստ «արմատական ընդդիմությունը», որն արդեն կարծես ինքն էլ չի հասկանում՝ ինչ է ուզում և համակարգային փոփոխությունների փոխարեն հաճախ սկսել է գործածել «կոնսենսուս մինուս Սերժ Սարգսյան» լոզունգը, անհայտ ցանկություններով ու նախասիրություններով «Ժառանգությունը», Հայաստանը կործանման տանող ՀՀԿ-ն ու կցորդ «Օրինաց երկիրը»: Ու սրանք այն կուսակցություններն են, որոնք պետք է բերեն փոփոխություններ:

Այս պարագայում փոփոխություններ բերող միակ գործոնը մնում է քաղաքացիական սեկտորը, որի կարողությունները ևս դեռ հստակ չեն: Բարդ է գործել նաև այն պայմաններում, երբ քաղաքացիական դաշտը գտնվում է և՛ իշխանական, և՛ ընդդիմադիր ուժերի հարվածների տակ: Իշխանությունների քայլերը հասկանալի են տիրող իրավիճակի պայմաններում, քանի որ վերջնականապես ապացուցվում է փոփոխությունների իրականացման ամենափոքր իսկ ցանկության բացակայությունը, հակառակ դեպքում իշխանությունները պետք է խրախուսեին քաղաքացիական հասարակության կայացումը:

Ընդիմության քայլերը նույնպես հասկանալի են, եթե ընդունենք, որ ընդդիմությունն էլ ուղղակի պայքարում է իշխանության համար՝ սեփական խմբային շահերը իրացնելու նպատակով: Ներկայիս ընդդիմության կենսագործունեությունն ապահովելու պարտադիր պայմաններ են պարբերաբար տեղի ունեցող ընտրություններն ու «փողոցը»։ Այս դեպքում քաղաքացիական պայքարներն, ըստ էության, վերցնում են «փողոցը»՝ ընդդիմադիրներին թողնելով ձեռնունայն։ Նմանատիպ հակադրության հանդիպեցինք, երբ «ընդդիմադիրների» կողմից Մաշտոցի պուրակի պայքարի որոշակի փուլում սկսվեցին անխնա քննադատությունները՝ ընդհուպ այդ ամենը որակելով «իշխանական պրոեկտ»:

Քաղաքացիական սեկտորը փոփոխություններ բերելու նպատակով նախևառաջ իր համար պետք է ձևակերպի այն արժեքները, սկզբունքները, որոնցով առաջնորդվում է, դրանց հիման վրա՝ նպատակները, և, որ ամենակարևորներից է, այդ նպատակներին հասնելու թույլատրելի միջոցները: Պետք է արտադրվեն նոր գաղափարներ, նոր տեքստեր ու դրանց հիման վրա՝ գործողություններ ու մեխանիզմներ. հակառակ պարագայում փոփոխությունների հասնելու հավանականությունն ու հնարավորությունը հավասարվում է զրոյի:

Մաշտոցի պուրակում սկսվել էր այդ գործընթացը, սակայն, ըստ էության, մնաց կիսատ: Պայքարի մասնակիցները, բացի բուտիկների ապամոնտաժումից, իրենց առջև դրել էին օրինականության և սահմանադրականության հաստատման նպատակ, որին հասնելու ճանապարհին հենց Մաշտոցի պուրակի հաղթանակը պետք է հանդիսանար քայլերից մեկը: Հայաստանում առաջին անգամ կիրառում էին ազատ ամբիոնի գախափարը, ներդրվեց քաղաքացիական դատարանը: Այսինքն՝ կար նոր գախափարների արտադրություն, որը հետագայում հանգեցրեց պուրակում հաղթանակի: Առաջացած իրավական վեճը իշխանությունները ստիպված եղան լուծել, սակայն ոչ թե իրավական, այլ «գեղեցիկ չէ» սկզբունքով: Սա փորձ էր արհամարհել և նսեմացնել քաղաքացիական պայքարի ուժը, ինչը խոսում է այն մասին, որ իշխանությունները լուրջ վտանգ են տեսնում քաղաքացիական ինքնակազմակերպվող անհնազանդության մեջ: Իհարկե, իշխանական քարոզչամեքենան երբեմն փորձում է օգտագործել քաղաքացիական պայքարներն իբրև երկրում տիրող ժողովրդավարական կարգերի ապացույց դրսի և ներսի հանրության համար, սակայն այն, որ ներկա պայմաններում լուրջ վտանգներ այդ նույն իշխանությունների համար կարող է առաջացնել միայն քաղաքացիական հանրությունը, անվիճելի է: Այս պարագայում իրապես փոփոխությունների ձգտող քաղաքացիական հանրությանն անհրաժեշտ է ինքնակազմակերպել, վերարժևորել նախկինում տեղի ունեցած պայքարներն ու հաղթանակները, հստակեցնել այն ուղին, որով ցանկանում են հասնել փոփոխությունների ու շարժվել դեպի ուրվագծված նպատակը, հակառակ դեպքում քաղաքացիական պայքարները, բացի ուղղակի դեմոկրատիայի կեղծ պատկեր ստեղծելուց, այլ բան չեն անի:

Սևակ Մամյան