Միջազգային համաժողովի առաջարկները

«Ցմահ դատապարտյալների հիմնախնդիրները» թեմայով երկօրյա միջազգային համաժողովի մասնակիցներն ամփոփեցին աշխատանքները՝ քննարկելով նախապես մշակված օրենսդրական առաջարկությունների փաթեթը, հաղորդում է armhels.com կայքը:

Այսպես, միջազգային համաժողովի 13 երկրների 20 պատվիրակները պարտավորվեցին հետագայում ևս աշխատել միասին այս առաջարկների ուղղությամբ՝ դրանք լրամշակել, տալ փորձագիտական եզրակացություն: Իսկ արդեն երկշաբաթյա ժամկետում Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի հետ համատեղ կմշակվի ցմահ դատապարտյալների խնդիրների լուծմանը վերաբերող օրենսդրական առաջարկությունների փաթեթ, որը կներկայացվի Հայաստանի Ազգային ժողով:

Ցմահ դատապարտյալների խնդիրների մասնակի լուծման նպատակով առաջարկվել է'

1. Օրենքում վերանայել ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձանց ուղղիչ հիմնարկի տեսակը փոխելու կարգը և կյանքի կոչել նրանց պահման ռեժիմների փոփոխման համակարգը' փակից անցում կիսափակի, հետո նաև' կիսաբացի (իջեցնելով ներկայիս շեմը՝ ելնելով դատապարտման քանակից ու սպանությունների քանակից, արարքը կատարելու ժամանակ անձի տարիքից), ինչպես արվում է եվրոպական մի շարք երկրներում:

2. Պայմանական վաղաժամկետ ազատ արձակման պայմանները դարձնել ճկուն' հաշվի առնելով ցմահ դատապարտյալի տարիքը հանցանքը կատարելու պահին, դատվածությունների քանակը, արարքի ծանրության աստիճանը և այլն:

3. Հայաստանի 104 ցմահ դատապարտյալներից 22-ի տարիքը արարքը կատարելու պահին չի գերազանցել 21-ի շեմը, իսկ նրանցից 15-ը ցմահ են դատապարտվել զինվորական ծառայության ժամանակ կատարած հանցանքների համար' 18-21 տարեկանում: Մինչդեռ Ավստրիայում և Շվեդիայում եթե հանցանքը կատարելու պահին լրացած չի եղել անձի 21 տարին, օրենքով արգելվում է նրան ցմահ դատապարտել, քանի որ համարվում է, որ անձը լիարժեք ձևավորված չէ: Առաջարկում ենք Հայաստանի Քրեական օրենսգրքում փոփոխություն կատարել և ցմահ ազատազրկման տարիքային շեմը 18-ից դարձնել 21:

4. Արարքը կատարելու պահին 21 տարեկանը չլրացած և մեկ անձի սպանության մեջ մեղադրված ցմահ դատապարտյալների հարցը (որոնց թիվ չի անցնում 1 տասնյակը) լուծել համաներման կամ պատժաչափի վերանայման միջոցով:

5. Ներկայում պայմանական վաղաժամկետ ազատման շեմը՝ 20 տարին, հատած ցմահ դատապարտյալներին չեն ներկայացնում վաղակետ ազատման՝ պատճառաբանելով, որ քաղաքացիական հայցերով պարտքերը մարված չեն: Այնինչ 20 տարի շարունակ ցմահ դատապարտյալներն աշխատանքով ապահովված չեն եղել, ավելին՝ եղել են պետական խնամքի ներքո: Ուստի հարցի գլոբալ լուծումն աշխատանքով ապահովելու մեջ ենք տեսնում, իսկ այն անձանց դեպքում, ովքեր հատել են 20 տարվա շեմը, հնարավորություն տրվի թեկուզ ազատ արձակվելուց հետո հատուկ ծրագրով աշխատել և պահումների ձևով փոխհատուցել պարտավորությունները:

6. Քրեական դատավարության օրենսգրքում փոփոխություններ կատարել և իրեղեն ապացույց հանդիսացող իրերը չոչնչացնել, հատկապես՝ երբ խոսքը գնում է երկարատև դատապարտման ու ցմահ ազատազրկման մասին: Գիտության զարգացմամբ և ԴՆԹ թեստի կիրառմամբ իրեղեն ապացույցների պահպանման շնորհիվ քիչ չեն աշխարհում դատական սխալների շտկումները և ուշացած հաղթանակները:

7. Ո՛չ 2003 թ.-ի նոր Քրեական օրենսգրքի ընդունմանը, ո՛չ էլ 2011 թ.-ի մայիսի 23-ի Քրեական օրենսգրքի փոփոխություններին չհետևեցին ցմահ դատապարտյալների գործերի ու պատժաչափերի վերանայումներ: 2006 թ.-ին և 2011 թ.-ին տեղի ունեցան զուտ ֆորմալ համապատասխանեցումներ: Կոչ ենք անում սկսել գործերի ռեալ, անհատական վերանայումներ' հաշվի առնելով նաև դատական սխալների հավանականությունը:

Համաժողովի ընթացքում հնչեցին տարբեր տեսակետներ, եղան հավելումներ: Բոսնիա-Հերցեգովինայից Սարայևոյի համալսարանի պրոֆեսոր, քրեական իրավունքի մասնագետ Գորան Շիմիչի կարծիքով՝ կարելի է նաև Քրեական օրենսգրքում նվազեցնել այն հանցանքների քանակը, որոնցով նախատեսված է ցմահ ազատազրկում: «Օրինակ՝ իմ երկրում երկարատև՝ 45 տարվա ազատազրկման են դատապարտում (ցմահ հասկացություն չկա) միայն պատերազմի հանցագործներին ու մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների մեղադրանքով»,-ընդգծեց բոսնիացի պրոֆեսորը:

Մեծ Բրիտանիայի «Անմեղության ցանցի» հիմնադիր Մայքլ Նոթթոնն առհասարակ դեմ է ցմահ դատապարտմանը և գտնում է, որ 20 տարվա ազատազրկումը բավական է, այնուհետև մարդը պիտի իրավունք ունենա գործի վերանայման. «Հայտնի ճշմարտություն է, հոգեբաններն են փաստում՝ պատժի էֆեկտը գործում է ընդամենը 5-7 տարի»,-նկատեց Նոթթոնը:

Հայաստանի գրողների միության անդամ, բանաստեղծուհի Գոհար Գալստյանի կարծիքով՝ անհրաժեշտ է մշակել բանտի ներսում նպատակային ծրագրեր, որոնք կբերեն դատապարտյալի վերասոցիալիզացիայի՝ տեսակցությունների ավելացում, կրթական, սպորտային, մշակութային միջոցառումների անցկացում, հոգեբանական լուրջ աշխատանք, կամավորների ներգրավում, հասարակության մասնակցություն, վերականգնողական կենտրոնի կառուցում:

Հայաստանի փաստաբանների պալատի անդամ Վահագն Մանուկյանն էլ գտնում է, որ Քրեական դատավարության օրենսգրքում նոր երևան եկած հանգամանքներով գործերի վերանայման նորմերի էլ ավելի հստակեցման կարիք կա: