«ՀԺ». Ազատությունը Հայաստանում այլընտրանք չունի

ԱԺ պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանը, որ ԵՄ-Հայաստան խորհրդարանական համագործակցության հանձնաժողովի հայաստանյան պատվիրակության կազմում գտնվում է Բրյուսելում, հանձնաժողովի նիստում՝ Հայաստանում ժողովրդավարության եւ մարդու իրավունքների վիճակին վերաբերող քննարկման ժամանակ հանդես է եկել հետեւյալ ելույթով:

Տիկնայք եւ պարոնայք.
Եթե ելնենք դասական այն ձեւակերպումից, թե ժողովրդավարությունը իշխանության փոփոխություն է խաղաղ, ընտրական ճանապարհով, Հայաստանի Հանրապետությունում ժողովրդավարությունն իր հաստատմանն է սպասում:

Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության գոյության 21 տարվա ընթացքում ընդդիմությանը ոչ մի անգամ չի հաջողվել հասնել իշխանության: Հայաստանի բոլոր ընտրություններն ավարտվել են իշխանության հաղթանակով: Սա ոչ թե նրանից է, որ չի եղել ընդդիմություն, որ ի վիճակի է հաղթել ընտրություններում, այլ նրանից, որ չի եղել եւ չկա իշխանություն, որ պատրաստ է ընդունել սեփական պարտությունն ընտրություններում: Ասել է, թե լինել ընդդիմություն Հայաստանում, նշանակում է դատապարտված լինել պերմանենտ պարտությունների:

Հայաստանում, ըստ այդմ, ժողովրդավարության պրոբլեմները հիմնարար են, չնայած կարեւոր են նաեւ գնահատման չափանիշները:

Մեր հարեւան Ադրբեջանում, օրինակ, համենայնդեպս վերջին 20 տարվա ընթացքում, ոչ թե իշխանության թեկնածուներն են հաղթում նախագահական ընտրություններում, այլ միեւնույն ընտանիքի անդամները, եւ Բաքվի դեպքում իշխանություն ասելիս կարելի է հասկանալ ընդամենը մի կոնկրետ ընտանիք:

Բայց ժողովրդավարության, Մարդու իրավունքների ասպարեզում Հայաստանի ամբիցիաներն իրապես եվրոպական են, այս է պատճառը, որ մենք չենք զլանում բացեիբաց քննադատել ինքներս մեզ, այս հատկությունը համարելով նաեւ Հայաստանում ժողովրդավարության փայլուն ապագայի ապացույց: Բայցեւայնպես, իշխանության անընդհատ հաղթանակները բոլոր եւ ամեն տեսակի ընտրություններում տեղապտույտի զգացողություն են առաջացնում Հայաստանի քաղաքացիների գիտակցության մեջ: Նրանց շրջանում տարածված կարծիքը, թե իրենք չեն կարող փոխել իշխանությունը, թուլացնում է հայրենիքի զգացողությունը:

Ժողովրդավարության իմաստով սեփական հայրենիքն ուրիշի հայրենիքից տարբերվում է նրանով, որ քո երկրում դու' որպես քաղաքացի, որոշում ես, թե ով լինի իշխանություն, իսկ ուրիշ երկրում չես կարող որոշել: Բայց երբ իր իսկ հայրենիքում քաղաքացին չի կարողանում որոշել թե ով լինի իշխանություն կամ համակված է չկարողանալու զգացողությամբ, հայրենիքի քաղաքական զգացողությունը թուլանում է, եւ օտարությունը երբեմն նրան սկսում է թվալ նույնքան հարազատ, որքան հայրենիքը, օտար իշխանությունը' նույնքան մոտիկ, որքան հայրենի իշխանությունը, կամ հայրենի իշխանությունը' նույնքան հեռու, որքան օտարը: Այսինքն, իր չընտրած հայրենի իշխանությունը լավագույն դեպքում նույնանում է իր չընտրած օտարերկրյա իշխանության հետ:

Սա, իր հերթին, ավելի ու ավելի է թուլացնում քաղաքացիության զգացողությունը, եւ սկսում է ձեւավորվել մի երեւույթ, որը կարելի է անվանել քաղաքացիական դեպրեսիա: Դրա հետեւանքով այն մոտիվացիաները, որ մարդկանց սովորաբար քաղաքացիական ակտիվության են մղում, գնալով թուլանում են: Ոմանք կարծում են, թե Հայաստանի հասարակությունը հենց այսպիսի՝ քաղաքացիական դեպրեսիայի վիճակում է: Բայց ուրախությամբ պետք է նշել, որ մի քանի հասարակական խմբեր շարունակում են ակտիվ մնալ, չնայած նրանց քաղաքացիական ակտիվությունը որոշակի բարդությունների է հանդիպում:

Վերջին ամիսներին հայաստանյան լրահոսում հաճախակի է հանդիպում «Հակահարված» անվանումը: Սա երիտասարդների մի խումբ է, որ վարում է քաղաքացիական ակտիվ գործունեություն, որ արեւմտյան չափանիշներով կարելի է տեղավորել գրաֆիտի-ֆլեշմոբ ձեւակերպումների ներքո: Այս գործունեությունը, սակայն, արդեն իսկ սկսել է բարդություններ առաջացնել նրանց հեղինակների համար. նրանք բերման են ենթարկվում ոստիկանական բաժին, հանդիպում վարչական խոչընդոտների: Այսօրվա դրությամբ, այդ տղաները դե յուրե եւ դե ֆակտո դեռ կարող են շարունակել իրենց գործունեությունը, բայց նրանց շուրջ աճող լարվածությունը ստիպում է անհանգստանալ եւ չբացառել, որ քաղաքացիական ակտիվության այդ գործունեությունը նրանց կկանգնեցնի բարդությունների առաջ:

Նման մտավախության պատճառը մեկ ուրիշ խմբի՝ Հայ ազգային կոնգրես ընդդիմադիր միավորման չորս ակտիվիստների ճակատագիրն է: Վերջիններս Հայաստանի դատական երկու ատյանների կողմից դատապարտվել են, համապատասխանաբար, 6, 3, 2, 2 տարվա բանտարկության, մի պատմության արդյունքում, որն այլ կերպ, քան ոստիկանական սադրանք' դժվար է անվանել: Ակտիվիստներից մեկն արդեն իսկ մեկ տարի չորս ամիս գտնվում է բանտում, մյուս երեքը պետք է բանտարկվեն Վերաքննիչ դատարանի կողմից կայացված վճիռը ուժի մեջ մտնելուց հետո, եթե, իհարկե, Վճռաբեկ դատարանը այլ որոշում չկայացնի: Ե՛ւ ոստիկանները, ե՛ւ բազմաթիվ իշխանավորներ լավ ճանաչում են դատապարտված չորս տղաներին, որովհետեւ 2008 թվականի նախագահական ընտրություններից հետո ծայր առած քաղաքացիական շարժման տասնյակ-հարյուրավոր ակցիաների ամենաակտիվ մասնակիցներ են նրանք:

Մենք՝ ընդդիմության ներկայացուցիչներս, այդ տղաներին համարում ենք քաղհալածյալ, պոտենցիալ քաղբանտարկյալ, որովհետեւ, մեր գնահատմամբ, նրանց գործը տեղավորվում է ԵԽԽՎ 2012թ. թիվ 1900 բանաձեւի շրջանակներում: Այդ բանաձեւով, հիշեցնեմ, ԵԽԽՎ-ն տվել էր քաղբանտարկյալ հասկացության ձեւակերպումը:

Իշխանությունները, սակայն, պնդում են, թե ամեն ինչ օրենքի սահմաններում է: Հենց այս պնդումն է, որ, որքան էլ տարօրինակ թվա, լայնարձակ մեկնաբանության կարիք ունի: Ճիշտ է, նախաքննությունը դե յուրե վարել է այն մարմինը, ով լիազորված է վարել նախաքննություն, դատավճիռը դե յուրե կայացրել է դատարանը, բայց մամուլում հայտնված տեղեկությունները հեռակա դիտորդներին նույնիսկ հիմք են տալիս կասկածելու, թե արդյոք կիրառվել է օրինականության, օբյեկտիվության, համակողմանիության, համաչափության, մարդասիրության սկզբունքները, թե արդյոք այդպիսի դատավճռի կարժանանային տղաները, եթե չլինեին ընդդիմության երկարամյա ակտիվիստ, եւ արդյոք գործն այդօրինակ ընթացք կստանար: Պատասխանը միանշանակ է' ոչ: Կանխատեսելի է, սակայն, որ եթե այս հարցը հայտնվի եվրոպական կառույցների ուշադրության կենտրոնում, չի բացառվում' Հայաստանի իշխանությունները հերթական անգամ հղում անեն օրենսդրական բացերին, եւ հենց օրենքները դառնան տեղի ունեցածի հիմնական մեղավորը: Ինչ խոսք, օրենքները մշտապես կատարելագործման կարիք են զգում եւ պետք է կատարելագործվեն: Թույլ տվեք, սակայն, կանխատեսել, որ եթե Հայ ազգային կոնգրեսի չորս երիտասարդներին դատեր Բելգիայի դատարանը, Հայաստանի Հանրապետության Քրեական օրենսդրությամբ, նման դատավճիռ կայացվել չէր կարող: Եւ հակառակը, եթե Հայաստանի դատարանը ակտիվիստներին դատեր Բելգիայի Քրեական օրենսդրությամբ, դատավճիռը կլիներ նույնը: Հենց սրանում է հայաստանյան կյանքի հիմնական պրոբլեմը. օրենքների տեքստերը նույնն են բոլորի համար, իսկ կիրառության հարցում որոշիչ են բազմաթիվ այլ գործոններ. ո՞ր կուսակցությանն ես պատկանում, ում որդին ես կամ ծնողը, սոցիալական սանդղակի որ հատվածում ես գտնվում, ինչպիսի աշխարհայացք ունես, ինչպիսի անձնական հարաբերություններ ունես բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ, ինչքանով են նրանք քեզնից նեղացած կամ գոհ քեզանից, եւ որքանով է գործի օրինական ընթացքը ձեռնտու իշխանություններին:

Այս իմաստով, թերեւս, առանցքային նշանակություն ունեցող հարցերից մեկը, որ խաթարում է իրավապահ ողջ համակարգի վստահելիությունը, 2008 թվականի նախագահական ընտրություններին հաջորդած մարտիմեկյան իրադարձությունների արդյունքում զոհված տասը քաղաքացիների մահվան հանգամանքների չբացահայտումն է: Հինգ տարի է անցել, բայց սպանությունները բացահայտված չեն, զոհերի հարազատներին վճարված չէ փոխհատուցում: Այդ սպանությունների չբացահայտումը, նրանց հարազատների իրավունքների ոտնահարված լինելը կարեւոր ցուցիչ են, որոնցով կարելի է հետեւություններ անել Հայաստանի ժողովրդավարության, Մարդու իրավունքների իրական վիճակի վերաբերյալ:

Մարտիմեկյան իրադարձությունների զոհերը կյանքից զրկվել են հանուն ժողովրդավարության մղվող պայքարում, եւ քանի դեռ այդ մարդկանց, նրանց իրավահաջորդների իրավունքները պատշաճ կերպով պաշտպանված չեն, քանի դեռ նրանց հիշատակին պետական մակարդակով տուրք չի մատուցված, «Ժողովրդավարություն» արտահայտությունը Հայաստանում միայն հարցեր է հարուցելու, չունենալով համոզիչ պատասխաններ:

Ժողովրդավարության կարեւորագույն չափանիշներից մեկն, ի դեպ, դիմացինին, ընդդիմությանը, քաղաքական փոքրամասնությանը լսելու կարողությունն է: Վերջերս Հայաստանի խորհրդարանում տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որ շատ բանի մասին է խոսում: Ընդդիմությանը հաջողվել էր 44 ստորագրությամբ արտահերթ նիստ նախաձեռնել Ընտրական օրենսգրքում փոփոխություններ անելու օրակարգով: Փոփոխությունների մի մասն, ի դեպ, համապատասխանում էր ԵԱՀԿ ԺՀՄԻԳ-ի վերջին մի քանի ընտրություններից հետո տրված հանձնարարականներին: Իշխող կոալիցիայի ոչ մի պատգամավոր, սակայն, չներկայացավ ընդդիմության նախաձեռնությամբ հրավիրված արտահերթ նիստին: Ի պաշտոնե ներկայացավ միայն Աժ փոխխոսնակը, ով չմասնակցեց անգամ էլեկտրոնային գրանցմանը: Քվորում չապահովվեց, եւ այսպիսով մեծամասնությունը տապալեց նիստը: Սա ցուցանում է Հայաստանում հաստատված ժողովրդավարության իրական երեսը: Ժողովրդավարությունը, սովորաբար, որոշումներ կայացնելու բանավիճային հարթակ է: Բայց մինչ դու կփորձես օգտագործել այդ հարթակը՝ որոշումների կայացման վրա ազդելու նպատակով, կպարզվի' որոշումները վաղուց արդեն կայացվել են բոլորովին ուրիշ տեղում: Սա վերաբերում է ոչ միայն խորհրդարանական հարթակին, այլեւ համապետական ընտրություններին, դրանց պաշտոնական արդյունքներին:

Տիկնայք եւ պարոնայք.
Ժողովրդավարությունն, ըստ այդմ, Հայաստանում մեկ հիմնական խնդիր ունի: Այն պետք է կարողանա թոթափել որոշումների կայացման իմիտատորի ընթացիկ դերակատարումը, վերափոխվել-դառնալով որոշումների կայացման իրական մեխանիզմ: Հայաստանում կան քաղաքացիներ, որ գիտակցում են այս մարտահրավերը: Ազատությունը Հայաստանում այլընտրանք չունի: