Իրավունք. «Առաջ՝ դեպի ԽՍՀՄ»

Թերթը գրում է. «Նման վերնագրմամբ հրապարակում մեր էջերում ի հայտ է եկել ամիսներ առաջ, և, մեր գնահատմամբ, դրա տրամաբանությունից բխող տարբեր զարգացումներ ժամանակի ընթացքում էլ փորձել ենք ներկայացնել: Անկեղծ ասած, երբ առաջին անգամ քաշեցինք ԽՍՀՄ-ին վերադառնալու հնարավորության միտքը՝ քիչ չէին դրան թերահավատորեն վերաբերվողները կամ դա ֆանտազիա համարողները: Սակայն այն զարգացումները, որ նկատվում են վերջին տասը օրերին, կարծում ենք՝ ավելի ու ավելի համոզիչ են դարձնում մեր տեսակետը:

Հետխորհրդային տարածքում ինտեգրացիոն մեխանիզմները գործադրվեցին գործնականում ԽՍՀՄ-ի փլատակների վրա: ԱՊՀ-ն, որը ձևավորվեց այդ օրերին, թերևս նախապես բոլորովին այլ իմաստ ուներ, քան ներկայումս: Սկզբնական ժամանակահատվածում այն ներկայացվում էր որպես հետխորհրդային պետությունների մի միավորում, որը պետք է հնարավորինս մեղմեր ԽՍՀՄ-ի փլուզման հետևանքները, հնարավորություն տար նախկին խորհրդային հանրապետությունների սերտ տնտեսական, սոցիալական, ռազմա-քաղաքական, մշակութային և այլ կապերը միմիանցից տարանջատել հնարավորինս կազմակերպված ձևով: Միգուցե և շատերը ԱՊՀ-ն կհամարեն ինչ-որ ձևական, անպտուղ կառույց, սակայն մասնավորապես հայ-ռուսական հարաբերությունների օրինակով տեսնենք, որ այդ կառույցի ներքին մեխանիզմների արդյունքում էր, որ մեր երկրի համար ամենածանր՝ 1990-ականների առաջին կեսերին Հայաստանի շարքային քաղաքացին կարող էր առանց վիզաների և գրին քարտերի պարզապես ինքնաթիռի տոմս վերցնել, հասնել Ռուսաստան և այնտեղի աշխատանքով պահել իր գոյությունը: Ռուսաստանն էլ, ի վերջո, կարողացավ իր ռազմաքաղաքական ներկայությունը պահել Հայստանում՝ ի տարբերություն, ասենք, այդ նույն ԱՊՀ-ից հրաժարված Վրաստանի:

Հետագայում էլ, որ ԱՊՀ-ի բնույթը նկատելիորեն փոխվեց այն դարձավ ավելի շատ ինտեգրացիոն, միացնող համակարգ, թեկուզև ԱՊՀ պետությունների տարբեր ձևաչափերի տեսքով: Դրա օրինակներից մեկը կարելի է համարել ՀԱՊԿ-ը: Իսկ տնտեսական առումով նման ինտեգրացիոն ձևաչափերի գագաթնակետը կարելի է համարել միայն ամիսներ առաջ պաշտոնապես գործարկված Մաքսային միությունը, որն իր անդամ-պետությունների՝ Ռուսաստանի, Բելառուսի և Ղազախստանի մաքսային սահմանները գործնականում բերեց խորհրդային ժամանակների կարգավիճակին, այսինքն՝ վերացրեց դրանք»: