Նստած հայելու առաջ՝ գրիմ էր անում, երբ հանկարծ… սրտի կաթված. Համբարձում Խաչանյան

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Դանիել Դզնունու «Համբարձում Խաչանյան» գրքից մեկ փոքրիկ հատված:

Համբարձում Խաչանյանը ծնվել է 1896-ի փետրվարի 14-ին, Տրապիզոն քաղաքում: Հայրը` Միսակը, սափրիչ էր: Համբարձումի ծննդից մի տարի հետո նա ընտանիքով տեղափոխվում է Ռուսաստան, բնակություն հաստատում Եկատերինոդար (այժմ Կրասնոդար) քաղաքում:

Հենց այս քաղաքում էլ անցնում է ապագա կատակերգակի մանկությունը:

Փոքրիկ Համբարձումի թատրոն հաճախելու առիթները շատ էին: Հայրը կեղծամներ էր պատրաստում տեղական թատրոնի համար: Մանկական երևակայության մեջ թատրոնն իր առօրյայով միշտ խորհրդավոր ու հետաքրքիր է, հետևաբար և պատանու մեջ սեր է արթնացնում այն ամենի նկատմամբ, ինչ կատարվում է բեմում և նրա ետևում: Նույնը պատահեց Խաչանյանի հետ: Գործն այնտեղ հասավ, որ նա, հավաքելով բակի երեխաներին, վերարտադրում էր իր տեսած ներկայացումները` զարմանալիորեն նմանվելով դերակատարներին, կրկնելով նրանց շարժուձևը, խոսելակերպը և այլն: Որոշ ժամանակ հետո Համբարձումը դառնում է իր հոր օգնականը: Կապը թատրոնի հետ մի տեսակ օրինականացվում է:

Հայկական ծխական դպրոցն ավարտելուց հետո Համբարձումը մտնում է ռուսական միջնակարգ դպրոցը, որը և չի ավարտում: Հոր մահվանից հետո ընտանիքի հոգսը ընկնում է մոր և նրա նվազ ուսերին: Խնայած կոպեկներով Համբարձումը կարողանում է պատրաստվել և էքստերանտի կարգով ավարտել միջնակարգ կրթությունը: Հինգ տարի լրջորեն զբաղվում է նաև ջութակի դասերով: Երաժշտությունը մտավ նրա արյան մեջ: Հիրավի, կարելի՞ է պատկերացնել կատակերգակին առանց ռիթմի և երաժշտության զգացողության: Չենք սխալվի, եթե ասենք, որ նրա արվեստում ջութակը խաղաց ոչ երկրորդական դեր:

Դպրոցում մասնակցում է աշակերտական ներկայացումներին և հենց այդ ժամանակ էլ դրսևորվում են նրա դերասանական ընդունակությունները: Տասնյոթ տարեկան հասակում, կապվելով տեղական ռուսական դրամատիկ խմբի հետ, սկսում է դերեր խաղալ: Հանդիսականը նրան սիրով էր ընդունում: Միշտ ուշադրություն է գրավել:

1914-ին Խաչանյանի ընտանիքը տեղափոխվում է Սևաստապոլ, իսկ մի տարի անց` Սիմֆերոպոլ: Սերը դեպի բեմական արվեստը Խաչանյանին տանում է տեղի ռեժիսոր-օպերատոր Նիկիտինի կինոստուդիան: Այստեղ, բացի դերասանական վարպետության և բեմարվեստի վերաբերող այլ առարկաներից, Խաչանյանը սովորում է պարեր (հետո, շատ տարիներ անց, մենք կծիծաղինք` տեսնելով նրա մեքսիկական պարը «Մեքսիկական դիպլոմատներ» ֆիլմում): Նա դրսևորում է մարմնի զարմանալի ճկունություն ու ռիթմի խոր զգացողություն:Այդ բանն այնքան ցայտուն էր, որ դասատուները նրան խորհուրդ տվեցին նվիրվելու բալետի արվեստին: Բայց դրամատիկ դերասան դառնալու նպատակը կանխորոշված էր: Խաչանյանն ավարտելով ստուդիան, մասնակցում է ռուսական դրամատիկ խմբերի և զանազան հայկական սիրողական խմբերի ներկայացումներին:

1921-ին Սուխում և Բաթում: Հայկական դերասանական խմբերի սիրողական ներկայացումներ: Խաչանյանը աչքի է ընկնում կատակերգակի վառ անհատականությանմբ: Այլևս ոչ ոք չէր կասկածում. հայ բեմ էր մտնում մի ինքնատիպ. հետաքրքիր դերասան:

1922-ի հոկտեմբերին Խաչանյանը Վահրամ Փափազյանի, Մկրտիչ Ջանանի և ուրիշների հետ գալիս է Երևան և ընդունվում նորաստեղծ պետական թատրոն: Այստեղ, այս թատրոնում, որ հետագայում կոչվեց Սունդուկյանի անվան, անցավ նրա ստեղծագործական ամբողջ կյանքը: Մի կարճատև ժամանակաշրջան միայն, (1933-1935թթ.), Խաչանյանը հանդես եկավ ՀՍՄԽ-ի Մաքսիմ Գորկու անվան բանվորական թատրոնում:

Ստեղծագործական բուն ժառանգությունը նա թողեց Սունդուկյանի անվան պետական թատրոնում, թողեց իր բազմաթիվ երկրպագուների սրտերում, թողեց իր խաղընկերներին, որպես գեղեցիկ ավանդ:

Նա ապրեց թատրոնով և իր կյանքի մահկանացուն կնքեց հենց այնտեղ:

1944 թվական, հունիսի 30: Խաղալու էին Դ. Դեմիրճյանի «Երկիր հայրենին»: Խաչանյանն արդեն հագել էր Հոնենցի զգեստները և, նստած հայելու առաջ, գրիմ էր անում, երբ հանկարծ … դա տևեց մի կարճ վայրկյան: Սրտի կաթված: Հայ բեմը ընդմիշտ զրկվեց իր սիրելի կատակերգակից:

Ընդամենը քառասունյոթ տարեկան էր: Գուցե ամեն ինչ դեռ նո՞ր էր անելու: Նոր էին նրա հասցեին շռայլվելու դրվատանքներ, երբ դերասանական հասունության ու նոր փայլատակումների դռանը … անժամանակ հեռացավ կյանքից:

Նյութը` Ք. Ա-ի