Մեր մեծերն առօրյայում

Ձևավորված հասարակական կարծիք կա, ըստ որի՝ հայտնի մարդիկ մեծամիտ են կամ գոռոզ, առօրյայում գուցե այնպիսին չեն, ինչպես «սովորական մահկանացուներս»: Մինչդեռ հաճախ նման կարծիքներն իրականության հետ ամենևին առնչություն չունեն, ինչի վառ վկայությունը նաև մեր հանճարների ժամանակակիցների, նրանց ընկերների պատմածներն են: Այսպիսով, մեր մեծերի կյանքի հիշարժան դրվագների ու բնավորության առանձնահատուկությունների մասին՝ իրենց իսկ ընկերների հուշերից:

Հրաչյա Աճառյան.

Արտասահմանից ներգաղթած երկու եղբայր Աբովյան փողոցի վրա մի ճաշարան էին բացել, որը «Աբիսողոմ աղա» էր կոչվում: Հաճախորդները Երևանի մտավորականներն էին: Մի անգամ ճաշում էի այդտեղ, երբ բացվեց դուռն ու երևաց պրոֆեսոր Աճառյանը, որ դիմելով ճաշարանի տիրոջը, հարցրեց.

- Հակո´բ, ես այսօր ճաշա՞ծ եմ:

- Այո´, պրոֆեսոր, քիչ առաջ ճաշեցիք:

- Իրա՞վ, իրա´վ, ճիշտ է,- ասաց Աճառյանն ու գնաց:

Փանոս Թերլեմեզյան.

Թերլեմեզյանի բազմաթիվ նկարների մեջ կար ուշագրավ մի էտյուդ: Ինքը, Կոմիտասը, Սիամանթոն և վերջինիս սիրո առարկան' Մանիկ Պերպերյանը՝ նավի վրա, Բոսֆորում զբոսնելիս:

Չարենցը հրապուրված էր այդ նկարով և ամեն կերպ աշխատում էր ձեռք բերել՝ գնել կամ նվեր ստանալ: Բայց Թերլեմեզյանը ոչ մի կերպ չէր ուզում բաժանվել իր այդ էտյուդից: (Առհասարակ, իր ոչ մի նկարից նա հեշտությամբ չէր բաժանվում և թանկ էր գնահատում, որպեսզի ոչ ոք չգնի): Մի անգամ Չարենցը՝ խաղալիք պահանջող մանկան համառությամբ, Թերլեմեզյանին «պատին դեմ տված» թախանձել է, որ այդ էտյուդն իրեն ծախի: Նկարիչն այլևս չի կարողացել դիմադրել և ստիպված նվիրել է:

Մարտիրոս Սարյան.

- Իմ դռները ոչ ոքի առաջ չեմ փակում: Մենակությունը մահ է ինձ համար: Մենակություն սիրող մարդիկ եսասեր են: Մարդկանց հետ շփվելը հագեցնում է ինձ, նյութ, տպավորություններ, լիցք է տալիս: Մարդկանց մեջ լինելով՝ ինձ ավելի լավ եմ զգում, երիտասարդանում եմ ու զգում, որ ոչ միայն կամ, այլև կարող եմ: Մարդկանց ներկայությունն ինձ չի խանգարում աշխատել: Երբ առաջ գյուղերն էի գնում բնություն նկարելու, գյուղացիները հավաքվում էին, կանգնում թիկունքիս և սկսում բարձրաձայն դատողություններ անել, թե նկարածիցս ի՞նչն է բնության մեջ եղածին նման, ինչը' չէ: Եվ դա երբեք չի խանգարել ինձ, ընդհակառակը, նրանց ներկայությունը միշտ ոգևորել է, ուժ տվել, բայց որ ճիշտն ասեմ, կենտրոնանալու այնպիսի կամք ունեմ, որ նկարելիս' տարված իմ աշխատանքով, չեմ էլ նկատում' կողքիս մարդ կա՞, թե՞ չէ, խոսո՞ւմ են, կամ ի՞նչ են ասում: Նկարիչը մարդուն տեսնում է ոչ միայն ֆիզիկապես, այլև հոգեպես: Վարպետությունն էլ հենց այն է, որ կարողանաս իմանալ, որոշել, թե այդ դեմքն ի՞նչ է արտահայտում և ի՞նչ է թաքցնում: Դժվարը սա է, իսկ ֆիզիկականին նման նկարելը շատ հեշտ է:

Վահան Թոթովենց.

Իր սկզբունքների համար պայքարող մարդ էր: Ասում էր այն, ինչ մտածում էր: Նա չէր հարգում այն գրողներին, ովքեր միջամտում էին սեփական ճակատագրին: Արագաշարժ էր, արագ կողմնորոշվող, ոչինչ չհետաձգող: Ուրախ ժամանակ ուրախանում էր գժի պես, իսկ տխուր պահերին աչքերը դառնում էին երազկոտ և հեռու-հեռու մի աշխարհ էին տեսնում:

- Գրականության մեջ գլխավորը անկեղծությունն է: Եթե հեղինակն անկեղծ է, ազդում է, հափշտակում, տանում ընթերցողին իր հետևից: Ցավոք, մեր գրականությանը պակասում է անկեղծությունը: Իսկ երբ դա չկա, հեղինակը երբեք համոզիչ չի լինում: Ես էլ ունեմ գրվածքներ, որոնց պակասում է անկեղծությունը: Անկեղծ է ստացվում այն ժամանակ, երբ գրողը գրում է ոչ միայն իր իմացած կյանքի, այլև ապրածի, սեփական կաշվի վրա զգացածի մասին:

«Ե՞ս Yes!» ամսագիր, արխիվ