Միսիոներների քաղաքական նպատակների բացահայտումը «Թատրոն» երգիծական թերթում

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Գառնիկ Ստեփանյանի «Հակոբ Պարոնյան. Կյանքը և հրապարակախոսությունը» գրքից մեկ փոքրիկ հատված:

Երգիծաբանը նույնպիսի խստությամբ քննադատել է գաղութարար պետությունների դեսպանների նիստերը Կ. Պոլսում, որոնք հայտնի են վեց տերություններու դեսպանժողովներ անունով: Նա գտնում էր, որ այդ դեսպանժողովները որևէ խնդիր չեն կարող լուծել: Այնպիսի մի ժամանակ, երբ գավառներում հարյուր հազարավոր հայեր էին կոտորվում, թալանվում, բռնաբարվում, նրանք զբաղված էին իրենց պետությունների դիվանագիտական շահերի սակարկություններով, այն հարցով, թե իրենցից ո՛րը պետք է կուլ տա Թուրքիային: Դրա համար էլ այդ դեսպանժողովների «Մեկ նիստին մեջ առաջարկություն մը կլլա, երկրորդին մեջ այդ առաջարկությունը կը մերժվի: Երրորդին մեջ այդ մերժումը կը մերժվի: Չորրորդին մեջ ինչու համար մերժվելուն պատճառները կը բացատրվին: Հինգերորդին մեջ այդ բացատրություններուն մութ կետերը կը լուսավորվին: Վեցերորդին մեջ լուսավորյալ կետերը կը մթնան: Ահա քեզ վեց նիստ, որ մեկ նիստ չարժեր»:

Իր ընթերցողներին համոզելու համար, որ օտար դիվանագիտությանը մազաչափ անգամ չէր հետաքրքրում հայ ժողովրդի ճակատագիրը, երգիծաբանը գրում էր. «Կըսեի, ըսի, կըսեմ և պիտի ըսեմ, ամեն մարդ իր շահը կը նայի … անցյալ օրը մայրաքաղաքիս դեսպանները դարձյալ ժողով ըրին. ի՞նչ խոսեցան դեսպանները. հայտնի չէ, յուրաքանչյուրը յուր շահուն վրա խոսեցավ »…: «Երբ ձեռքս գրպանս կը խոթեմ և ունայն կը քաշեմ, կըսեմ` քրիստոնեից վիճակը շատ գեշ է»:

Այս շրջանի «Թատրոնի» համար բնորոշ է պայքարի մի նոր ճակատի բացումը. դա հարձակումն էր ամերիկյան միսիոներների դեմ, նրանց գաղութարարական նպատակների բացահայտումը:

Միսիոներների քաղաքական նպատակների բացահայտումը ժամանակին սկսել էր Հարություն Սվաճյանը «Մեղու» երգիծաթերթում, տպագրելով մի ընդարձակ հոդվածաշարք այս մասին: Պետրոպովլովյան բերդում նստած Մ. Նալբանդյանը նկատել էր այդ հոդվածը և գնահատել: Այդ տարիներին տպագրվել էին Ա.Հայկունու, Կ. Փանոսյանի բրոշյուրները ամերիկացի մարդորսների մասին: 1860-ական թվականների սկզբներին բորբոքված այս պայքարը աստիճանաբար թուլացել էր: Հռոմի պապի գործակալ Անտոն Հասունյանի ու նրա կողմնակիցների դեմ կատարվող հարձակումները միառժամանակ հանգիստ էին թողել ամերիկացիներին:

1870-ական թվականների կեսերից ամերիկացիները աշխուժացնում են իրենց աշխատանքը թե՛ մայրաքաղաքում և թե մանավանդ գավառներում, որտեղ մի քանի քաշ ալյուրով ու այլ մթերքներով հեշտ էր դարձել որսալ սովահար ժողովրդի առավել հուսահատ մասին:

Հայ թերթերի մեջ «Թատրոնը» առաջինը հանդես է գալիս ամերիկյան միսիոներներին մերկացնողի դերում: «Միսիոներական պատգամավորություն» առաջնորդող հոդվածում Պարոնյանը նկատում էր, որ վերջիններս կաթոլիկ քարոզիչներ հետ ունեցած իրենց մրցման մեջ սկսել են գերազանցել նրանց, հանդես գալով առավել անճանաչելի դիմակով: Երգիծաբանը կոչ էր անում զգույշ լինել, չխաբվել նրանցից:

«Տերը խրկեց զձեզ, այնպես չէ՞, միսիոնար եղբայրներ, - գրում էր երգիծաբանը, - որ հոս գաք ու մեզի առնելով Անգղիա տանիք, անկից ալ արքայություն: Ողջ ըլլաք, ապրիք, բայց արքայություն երթալու համար, բավական ծով պիտի անցնիք, և մեր տղաքները ծովեն կը վախնան … «Միսիոնար եղբայրներ, հերիք զմեզ մեր մեջը բաժնեցիք, պառակտեցիք, հերիք ազգային հառաջադիմության առջև ամբարտակներ բարձրացուցիք, հերիք հանուն Քրիստոսի` եղբայր եղբորմեն, հայրն իր զավակեն բաժնեցիք, հերիք զագին հիմերն քանդել, կործանել աշխատեցաք. ալ ժամ է, որ քիչ մը հոգնություն առնեք և կրոնական ազատություն ըսելով ուրիշի կրոնքը չբռնաբարեք: Մենք այն ատեն կրոնական ազատություն կը վայելենք, երբ դուք մեր մեջը չըլլաք, և այն ատեն այս ազատություննիս կը բռնաբարվի, երբ դուք մեր մեջը մտնաք: Ուստի հեռու կացեք մեզմե, քիչ մ’ալ ուրիշները համոզեցեք և արքայություն տարեք, ձեր արքայությունը հայերով չպիտի լեցունեք ա. դուրսը մնացածներուն ալ մեղք է, քիչ մ’ալ անոնց վրա գթացեք ու ներս առեք խեղճերը: Հայոցմե մարդ որսալու հույսը մտքերնեդ հանեցեք»:

Նյութը`  Ք. Ա-ի