Բառի պարանին կառչած` կիջնի պատմության Խոր Վիրապը

Ստորև ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում Արմեն Մարտիրոսյանի «Մազե կամուրջ» (սկիզբը` «Մահից հարյուր հիսուն տարի անց Կատրամիդե թագուհին արթնացավ գերեզմանոցում», տես նաև` «Եթե շրջվի-ասի`  հարություն առա ի մեռելոց, չեն հավատա, Քրիստոսի հարությանը հազիվ են հավատացել») եռահատոր վիպերգությունից մի փոքրիկ հատված:

Գիշեր ու տիվ մաշեց` փրկության դուռ գտնելու: Սովորական տապանով գլուխը պրծացնելն իր բանը չի, ինքն, ինչքան չլինի, թագուհի է, իր անելիքն ուրիշ է, հպատակինն` ուրիշ: Չնմանվեց մյուսներին, բայց և այլ ճար չգտավ, և հուսահատության շղթան նրա հոգում զրնգաց օրեր ու շաբաթներ, մինչև այն պահը, երբ առաջին անգամ երկյուղածորեն բացեց մեռած ամուսնու առանձնասենյակը: Չվախեցավ ոգիներից, թեև գիտեր, որ նրանք շուրջպարի են այնտեղ:

- Ինձ հալումաշ անող հուսահատության շղթայի զրնգոցը նրանց հալածող թալիսման է, - ասաց:

Ոգիներին վտարելու կարիք չեղավ, թեկուզ շղթան առաջվա պես զրնգում էր: «Նրանք այստեղ, կարծես, չեն ապրել, - մտածեց թագուհին, - մի անկյունում թաքնվել են և հարմար առիթի են սպասում թիկունքից հարվածելու»:

Նա ուշադիր զննեց սենյակը, կռացավ, նայեց մահճակալի տակ, շրջվեց, բացեց պահարանը, շոշափեց ամուսնու հագուստները: Մեռած թագավորի շունչը մնացել էր արքայական հանդերձանքի վրա: Հազար ասպարեզ հեռվից կճանաչեր այդ միակ, ծանոթ ու հարազատ մարմնաբույրը. ննջարանում` իր բարձի վրա ևս տարածված էր:

- Հագուստը հետս խոսեց, - ասաց նա, - մեռած ամուսինս ինձ հիշում է: Ոգիներն այլևս սարսափելի չեն:

Լիաթոք շնչել-արտաշնչելով` հանգստացավ և ենթագիտակցորեն զգաց իր մեջ ծնունդ առնող հմայիլի գոյությունը: Չմոռանա, գրիչներին պատվեր տա երազահանի վերջին էջում ավելացնելու լիաթոք շնչել-արտաշնչելով չար ոգիներին հեռացնելու մասին հենց նոր հեղինակած հմայիլը: Գրվել-արտագրվելով կտարածվի, կփորձի բազմապատիկ, գրավոր ու բանավոր կփոխանցվի սերնդեսերունդ, և երազահանի վերջին էջում` նրա դիմաց, ազատ լուսանցքում մեկն անվարժ ձեռագրով կավելացնի` փորձյալ է: Եվ չեն իմանա, որ Կատրամիդե թագուհու հորինածն է, ինչպես ինքը չգիտի նախորդ հմայիլների հեղինակներին: Կհիշեն-չեն հիշի, կարևոր չի, կարևորը հմայիլի տեղաշարժն է: Մահկանացուն կնքելուց հետո էլ թագուհին անասելի հրճվանք կապրի, երբ անծանոթ մեկը, դար ու դարեր անց, չար ոգուն հանդիպելիս երեք անգամ հանգիստ ու լիաթոք շնչի-արտաշնչի, չարի ձեռքերը կկապվեն հալածվողի կատարյալ հանգստությունից: Փորձված հմայլիը մարդկանց կուղեկցի երկար, քանի որ աշխարհի երեսին չար ոգիները մշտական են, և նրանց կապող-կաշկանդող հմայիլը` մնայուն: Ինքը գահ ու թագի տեր է, բայց թագավորությունն ի՞նչ … Բագրատունիների աթոռը երևում է, ուր որ է, փլվելու է: Առհասարակ հայոց թագավորությունը Հայաստան աշխարհում վաչկատուն է: Լավ գտավ` վաչկատուն: Կատրամիդեն այդ բառի պարանին կառչած` կիջնի պատմության Խոր Վիրապը. կհանդիպի Արտաշիսյան, Արշակունյաց թագավորներին, կնախատի-կասի` ձեր տեղում նստեիք, հմայիլի չափ կյանք ունենայիք: Թագավորությունն, ուրեմն, քոչվոր է, հմայիլը` նստակյաց, բաց պահարանի առջև թագուհու հենց նոր հորինածը` նույնպես:

- Ոգիներ չկան, - հորանջեց հմայիլը, - չեմ ծնվել, որ անգործությունից ծերանամ:

- Մարդկանց մեջ սերնդեսերունդ կապրես, եթե երեք անգամ փորձվի, հաստատվի ազդեցությունդ, - արձագանքեց թագուհին, - իզուր տեղը ոչ ոք չի ծնվում:

Նա նորից շնչեց, արտաշնչեց` մայր էր, սնում էր նորածնին: Եվ հմայիլը մեծացավ, ով մեծանում էր տարեցտարի, սա` կաղնեհասակ, պոկվեց մոր շուրթերից, գնաց, պատեպատ զարկվեց, գնաց, տնտղեց ամեն անկյուն, և թագուհին լսեց նրա ճյուղատարած ոտնաձայնը հատակին, պատերին, առաստաղին: Թափառելիս ոտնաձայնը մի տեղ նմանվեց տնքոցի` խուլ, ընդհատ ու անկանոն:

- Գագիկ թագավորի գանձարանը` չար աչք ու ականջից հեռու: Ամեն մարդ ունի իր գաղտնարանը, թագավորն` առավել ևս, - ասաց Կատրամիդեն:

Նա հաճախ զղջումի, հուսահատության, ուրախության ու վշտի պահերին հոգու քարանձավում փակվել, աղոթել է, աղոթքով զրուցեցինք իր հետ, զրուցելով մաքրվել, թեթևացել: Արած-չարածը մոռանալու, շրջանցելու ապաշխարհանք է, առանց դրա անհնարին է ապրել:

Յոթ զնգոց որսաց թագուհին, անտեսանելի դռնակի վրա յոթ փականք բացվեց, և հազար ջահ վառվեց կիսախավարում, մթությունը պատռվեց`  անծանոթ ճառագայթներին բախվելիս: Եվ նա, ով մտածում, խոսում էր, լռեց, պապանձվեց տեսլիքի մոտիկությունից, և լռող-պապանձվողը Կատրամիդե թագուհին էր, և նա, ով խուլ ու համր էր, խոսեց բազմաձայն, ճկվեց աղեղնակոր ու երգեցիկ, և խոսող-ճկվողներն առանձնասենյակի պատերը, հատակն ու առաստաղն էին, և հմայիլի թելադրանքով բացված գանձարանը: Անսովոր տարուբերումից թագուհին վայր ընկավ ուշաթափ. սովոր չէր ճառագայթահարվելուն: Քիչ հետո, երբ ուշքի գա, տեսած-զգացածը հավաքելով` կմրմնջա. – Գոնե ոսկու և արծաթի շեղջ լիներ դռնակի երևում. եղած-չեղածը սովորական փայտ է, բայց սպասիր, ո՞վ է տեսել, որ փայտը ճառագայթի …

Նյութը`  Ք. Ա.-ի