Հայ լրագրության ասպարեզը շատերին է գայթակղել ու դժբախտացրել` պչրոտ սիրուհու որոգայթներով

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Գառնիկ Ստեփանյանի «Հակոբ Պարոնյան. Կյանքը և հրապարակախոսությունը» (կարդացե՛ք նաև`  «Միսիոներների քաղաքական նպատակների բացահայտումը «Թատրոն» երգիծական թերթում») գրքից մի փոքրիկ հատված:

Պարոնյանը 1871 թ. աշնանից աշխատակցում է «Եփրատին»: Հենց առաջին թղթակցություններից Ֆելեկյանը («Եփրատ» թերթի խմբագիրը) սարսափում է նրա գրչի նպատակասլացությունից, մարտական թափից, միաժամանակ, նկատելով, որ առանց երգիծաբանի մասնակցության հարկադրված պիտի լինի ամբողջովին փակել պարբերականը, մտածում է թերթի խմբագրությունը հանձնել նրան:

1871 թ. վերջերից Պարոնյանը ստանձնում է «Եփրատի» խմբագրությունը:

Այնուհետև հրապարակախոսությունը, խմբագրությունը դառնում է նրա հիմնական զբաղմունքը, մոտ երկու տասնամյակ, մինչև մահվան տարիները, խմբագրելով և հրատարակելով բազմաթիվ պարբերականներ, որոնց էջերում է տպագրվել երգիծաբանի գրական ողջ ժառանգությունը' աննշան բացառությամբ:

Հայ լրագրության ասպարեզը շատերին է գայթակղեցրել ու դժբախտացրել` պչրոտ սիրուհու որոգայթներով. սկսած առաջին հոդվածը տպագրված տեսնելու գերերջանիկ հաճույքից, մինչև վերջին հոդվածը գրելիս` մի կտոր չոր հաց կրծելով ապրելու պահը: Բայց ոչ մեկը այդ ասպարեզից այնպիսի ուժգին հարված չի ստացել, որքան Պարոնյանը: Նա մոտ 20 տարի, պատնեշի վրա կանգնած, մաքառել է ժողովրդի ամեն գույնի շահագործողների դեմ, չխնայելով ո՛չ ժամանակ, ո՛չ ուժ, ոչ նյութական միջոցներ: Միշտ տոկացել է, ներքին ուժ գտել հաղթահարելու դժվարությունները: Փոխել է պայքարի եղանակը, փոխել է զենքը, չի փոխել սկզբունքները: Երբ փակել են թերթը, հրատարակել է մի ուրիշը, երբ դժվարացել է գրել պոլսական պայմաններում, երևացել է Թիֆլիսի, Մոսկվայի հայ մամուլում, միշտ հավատարիմ իր համոզմունքներին: «Մեղվում» և «Եփրատում» սկսված մեղմ հոսքը արտաքուստ հանդարտ սահանքը հետագայում դարձել է հուշկու հեղեղ, որն իր խոլ թափով, ահավոր ուժով սարսել է պոլսական մեղկ մթնոլորտը, սարսափ պատճառել էֆենդիներին ու հոգևորական պետերին, առանց անվան ու պաշտոնի խտրության: Իրավացի էր նրա կենսագիրներից մեկը, երբ գրում է. «Տաղանդավոր երգիծաբանը, միշտ նյութական անձկության ենթարկված, չքավորության մացառներուն մեջեն է, որ պիտի քաղեր համբավի ծաղիկները, որոնցմով հայ ժողովուրդը փառքի անթառամ պսակ մը հյուսեց անոր, ավա՜ղ, մահվանեն ետքը միայն»:

Պարոնյանը «Եփրատը» խմբագորում է վեց ամիս` 1871 թ. նոյեմբերի 15-ից (թերթի 41-րդ համարից մինչև 1872 թ. մայիսի 27-ը (67-րդ համարը): Այս ամբողջ ժամանակաշրջանում «Եփրատի» վրա կարդում ենք «Խմբագիր-տնօրեն Հ. Հ. Պարոնյան»:

«Եփրատի» դադարումից չորս ամիս անց` «Մեղվում» լույս ընծայած մի հոդվածում Պարոնյանը ուշագրավ տեղեկություններ է տալիս թերթի փակման մասին:

«Նկատելով, որ դադրած թերթերը երկորդ անգամ հրատարակվելնուն ավելի ընդունակություն կը գտնեն արգո հասարակութենեն, - գրում է նա, - նկատելով, որ լրագրական տեսչությունը անփույթ գտնվեցավ մեր «Եփրատը» դադրեցնելու, մենք հարկադրվեցանք զայն դադրեցնել ասկե երեք չորս ամիս առաջ:

Նկատելով, որ չպիտի կրնայինք զայն կանոնավոր կերպով հրատարակել, ստիպվեցանք կանոնավոր կերպով դադրեցնել … Մեկ խոսքով` սնանկացավ «Եփրատ», յուր մեծապատիվ բաժանորդացը պարտական մնաց. չհուսահատեցավ սակայն և ահա իրեն տեղ «Մեղու» խրկելով կը սկսի հին պարտքը վճարել` նոր պարտքեր պատրաստելու համար: Առանց պարտքի թերթ չի կրնար ըլլալ, քանի որ ամեն ոք պարտք և իրավունք կաղաղակեն»:

Բայց երգիծաբանը մի այլ վկայություն էլ ունի, որը հակասում է նախորդին: «Ազգային ջոջերում» Ս. Ֆելեկյանին նվիրված երգիծական դիմանկարում նա գրել է. «Եփրատը» ուրիշներուն, ինչպես նաև այս տողերը գրողին խմբագրության ներքև ալ հրատարակվեցավ, բայց վերջապես օր մը առանց հրամանի հրատարակված ըլլալուն իսպառ խափանեցավ: Այս խափանման վրա Ֆելեկյան էֆենդի ոտանավոր գրելով շատացավ»:

Նյութը` Ք. Ա-ի