Ճակատամարտելու ձեր հերթն է, արթնացրե՛ք քարերի զորագունդը. Արմեն Մարտիրոսյան

Ստորև ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում Արմեն Մարտիրոսյանի «Մազե կամուրջ» (կարդացե՛ք նաև` «Քնեցին, զարթնեցին, տեսան Որոտանն ընթացքը փոխել է». Արմեն Մարտիրոսյան»,   «Քմծիծաղով կարդաց տապանաքարին գրված իր սեփական անունը») եռահատոր վիպերգությունից մեկ փոքրիկ հատված:

… Թուրք-սելջուկը քթի տակ է. նահանջողներին հետապնդելով հասել է քարե պատնեշին: Դա, իհարկե, Ջուրջի ուզածն է …

- Ճակատամարտելու ձեր հերթն է: Արթնացրեք քարերի զորագունդը:

- Գալիս ենք, տեր սպարապետ, - արձագանքեցին լեռները, - քո մի հատիկ խոսքին էինք սպասում այսքան ժամանակ:

Եվ նրանց տաք շնչառությունից զինվորների հավաքած ապառաժ քարաբեկորներն արթնացան լեռնագագաթին: «Նրանց մեջ արյուն կա, - Ջուրջը մտաբերեց մոր խոսքը, - հիմա դուրս կհորդի արևերես»: Եվ իրար վրա շարված, մինչ այդ գունատ ու անշարժ ապառաժների երեսները կարմրեցին տաքությունից, և բոց ու ծուխ ժայթքեց նրանց խորքից:

- Տեր աստված, - վախվորած բացականչեցին զինվորները, - պատնեշն ինքնիրեն այրվում է:

Շիկանալուց քարերը փայլփլեցին հայելանման, և խորքը պարզ ու հստակ երևաց: Ներսի շերտերում գրեր, նշաններ, պատերազմի և որսի տեսարաններ կային փորված, քանդակված: Վաղ նախնադարում դրանք գրել, դրվագել են, երբ քարերը նոր-նոր միայն ծնվում, կեղև-կեղևի վրա մամռակալում, կպչում, քարանում էին:

Ջուրջը նրանց շնչառությունը լսել էր, բայց ներսի գիր ու պատկերները չէր տեսել: Դրանք երևում էին կատարյալ շիկնանքի ու ինքնայրումի պահին, երբ կոշտ ու կոպիտ քարաբեկորը թափանցիկ էր դառնում` խորքը ցուցադրելու աստիճան: «Զինվորի նման մատաղացու են, - ասաց Ջուրջը, - նրանք ծնվել են զոհաբերվելու նշաններով»:

Չսպասելով մարդկանց միջամտությանը` պատնեշի վերին շերտն ինքնիրեն պոկվեց, և գիր-գլոր, իբրև բոլորակ գնդակ, ահռելի դղրդյունով գահավիժեց ձորը: Ինչպես իսկական զինվորներ, թև-թևի էին տվել, թիկունք-թիկունքի, և պար էր խելագար ու սանձակոտոր: Մինչ այդ կույր, խուլ ու համր լեռան պարն էր: Դոփում էին գետինը, վիթխարի ոստյուններով ճախրում լանջն ի վար ու ճանապարհին քնած մյուս քարաբեկորներին արթնացնում, իրենց շուրջպարի մասնակիցն էին դարձնում: Եվ նրանց հարվածից ժայռ ու կոշտ պոկվեցին, երգչախմբի նման հետները երգեցին հազարաձայն, հազարաձայն լցվեցին կիրճը: Քարե կարկուտ էր ահագնացող, քարե հեղեղ, տակն ընկնողին փրկություն չկար, և թուրք-սելջուկ էր կարկտահարվողը: Հետո պատնեշի մյուս շերտերի հերթն հասավ, և մահաբեր տեղատարափն անվերջանալի էր` գիրկ ու խաչաձև: Ջուրջը և հավաքված զինվորները թշնամուն շանթահարող ապառաժների վրա տեսան քաղաքակրթության խաչը` չժանգոտվող արծաթ, այդ օրը դաջվեց, դրոշմվեց` հետագայում, հազարամյա գիր ու նշանների նման նրանց խորքում մշտապես բնակվելու: Եվ քաղաքակրթության խաչն էր, զինվորներին ուղեկցող նույն չար, չներող ատելությամբ շողշողում էր թուրք-սելջուկի գլխավերևում` թուր էր կայծակի, մեկ զարկում, ջարդում էր հազար: Եվ դղրդոցի` ձորում բազմապատկվող արձագանքից, և չորացած հունը լցվող դիակների առատությունից Որոտանն ուշքի եկավ, թևակալեց, հեյ վախ, քնած էի այսքան ժամանակ, ասաց, եղբայրներս արթնացել, կանչում են: Քաշեց, քաշքշեց, ծառս եղավ, սանձը կտրեց ու սանձակոտոր դուրս թռավ պատյանից, գահավիժեց առաջվա հունով: Եվ սրբեց-տարավ, ինչ հազարամյա ձորում ավելորդ ու օտարածին էր, և ավելորդն ու օտարածինը թուրք-սելջուկն էր, սրբեց- տարավ բովանդակ Սյունիքից:

- Ծեր վհուկն ինձ խաբեց, - դառնացած ասաց Մումահեդ Փահլավանը, - այս երկրին կռվով տիրանալ հնարավոր չէ: Միայն մարդ չի, որ հաղթես. քարը մահաբեր խոսում է, գետը երգում է մահաձայն …

Նա հավաքեց իր բանակի մազապուրծ մնացորդը, հեռացավ առանց ետ նայելու: Ետ նայեր, կքարանար տեղնուտեղը` ջրերես քշվող թուրք-սելջուկի անհամար դիակների պատկերից:

Նյութը`  Ք. Ա. –ի