Դեմքի առնացի արտահայտությունը մեղմում էր աչքերի կապույտը. Հրաչյա Ներսիսյան

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Հրաչյա Ներսիսյան»-ի ժողովածուից (խմբագիր` Ա. Ղուկասյան) (կարդացե՛ք նաև՝ «Արարիչ-բնությունը կարծես նրան ստեղծել է` մարդուն մարդկանց ցույց տալու համար. Հրաչյա Ներսիսյան») մի փոքրիկ հատված:

Շատերը գիտեին նրան: Ավելի ճիշտ ո՞վ չգիտեր: Բայց եթե չիմանային էլ, ու նա անցներ փողոցով` անմիջապես ուշադրություն կդարձնեին: Մեծություններ կան, որոնց հանդիպելիս, եթե չիմանաս ով է` չես նկատի: Բայց երբ ասում են ով է` սկսում ես մեծությունը հաստատող նշաններ գտնել նրա մեջ: Նախապաշարման ուժն է դա: Եվ թվում է ինձ, թե դրա մեջ տարօրինակ բան չկա: Հրաչյա Ներսիսյանը, սակայն, այնպիսի արտաքին ուներ, որ եթե մարդ չիմանար էլ նրան, միևնույն է, անպայման ուշադրություն կդարձներ: Նա անմիջապես ջոկվում և տարբերվում էր շրջապատից: Նրա արտաքին ընդհանուր պատկերի և ամեն մի շարժման մեջ նշանակելիություն կար:

Հիմա էլ իմ աչքի առջևն է նա:

Քայլում էր փողոցով` ձեռքերը մեջքին դարսած, գլուխը վեր, քայլը` հանգիստ: Հանգիստ ու հանդիսավոր: Եվ անկախ նրանից` Աբովյանով իջնում էր դեպի թատրոն, թե հակառակը` բռնում Նորքի ճանապարհը, նա բարձրանում էր: Նա քայլում էր շրջապատից կտրված, վերացած: Ո՞ւր էր գնում, գուցե ինքն էլ չգիտեր, բայց բարձրանում էր, գնում էր դեպի վեր: Շուրջը երևանյան աշուն, վերը` անամպ կապտություն, իսկ ոտքերի տակ ծառից նոր ընկած, դեղնած, խշխշան տերևներ …

Միշտ այն տպավորության տակ են եղել, թե նրա մեջ ապրում է միայնության մի թաքնված սեր: Եվ մենմենակ քայլելը կարծես իր կյանքի սիրելի պահերից էր: Մարդիկ ասես զգում էին այդ, և չնայած արտիստի պարզ ու հասարակ բնավորությանը, հաճախ մնում էին տարածության վրա, ասես չկամենալով խանգարել, ընդհատել սկիզբ առած մի կյանք, որտեղ նա ամեն ինչ էր` մերթ իսկապես արքա, որին թվում է, թե ամեն ինչ ենթակա է իրեն, մերթ իրեն չվստահող մի հուսահատ անձ, որը տանջվում է այն բանից, որ ոչ ոք չգիտե, թե ինչեր են անցնում իր մտքով: Ու այդ պահերին է, որ նա, այդ մեծ արտիստը, բացի իրենցի ներում էր բոլորին` հանդիսատեսին, որ, սիրելով իրեն, քիչ արածը շատ է համարում, և արվեստակից ընկերոջը, որին հայտնի չէ «կամենալու» և «կարենալու» իրեն այնքան ծանոթ դրաման: Ներում է բոլորին, բոլորին նայում հաշտ աչքով, մերձավորի այն սիրով, որ, հայեցողությունից ավելի չլինելով` պարտադրում է լուռ մնալ, ձայն չհանել, թողնել նրանց երջանիկ ինքնախաբեության մեջ:

Քիչ էր խոսում: Գուցե և զգում էր սիրտը բանալու պահանջ, դրան անսովոր մարդու կյանքում հազվագյուտ էին այն պահերը, երբ բացվում էր լիասիրտ:

Ես սիրել եմ նրան, թեև շատ մոտ չեմ եղել: Եվ ամեն մի հանդիպման, որ շատ չեն եղել, նա երևում էր ինձ, ճիշտ է, մի փոքր հակասական, երբեմն նույնիսկ խճճված, բայց իսկապես հետաքրքիր, անհամեմատ հարուստ նկարագրով, քան թվացել է մինչ այդ:

Երբ արտիստն իսկապես մեծ է` մարդիկ հետաքրքրասեր են դառնում նրա կյանքի նկատմամբ, ուզում են իմանալ ամեն մի մանրամասնություն:

Հրաչյայի մասին պատմելը նրան ճանաչողների պարտքն է:

Արտիստի բնավորության բոլոր կողմերի կամ նրա հոգեկան աշխարհի ամբողջական, ավարտված պատկերը գծելու հավակնություն չունեմ ես: Սրանք բեկորներ են միայն:

Բացում եմ «Հրաչյա Ներսիսյան» թղթապանակը: Տարբեր չափի թղթերի վրա զանազան ժամանակ արված գրառումներ: Մեծ մասամբ մատիտագիր, շտապ գրված, որ չլինի թե մնան վաղվան ու մոռացվեն:

Ես հանում եմ առաջին պատահած թերթիկը ու կարդում …

1955-ի հոկտեմբերն էր: Ամսվա առաջին օրերը: Պետք է նշվեր Հրաչյա Ներսիսյանի ծննդյան 60-ամյակը: Որոշված էր թե երբ` նոյեմբեր 12-ին, իր ծննդյան ճիշտ օրը: Զեկուցողի պարտավորվածությամբ պետք է գնայի իր մոտ, կենսագրական մի քանի փաստ ճշտելու համար: Պայմանավորվեցինք հանդիպել:

Մենակ չէի: Ուղեկցեց ինձ Նշան Մուրադյանը, որը նրա մոտ հաճախ էր լինում: Ներկա էր նաև դերասանի ավագ որդին` Լևոնը: Սկզբում զրույցը տարբեր ու պատահական հարցերի շուրջն էր: Ես չէի խոսում, լուռ լսում էի, նայում Հրաչյային: Նայում էի ու մտածում, թե կնճիռներով պատած այս դեմքը գեղեցի՞կ է, թե ոչ: Չգիտեի, դժվարանում էի հարցիս պատասխան տալ: Բայց գիտեի, և հաստատ, որ այդ դեմքը հմայում էր ինձ: Ի՞նձ: Իսկ ո՞ւմ չի հմայել, չի ձգել դեպի իրեն: Երևի սխալված չեմ լինի, եթե ասեմ, որ ավելի հմայիչ դեմք չեմ տեսել: Միաժամանակ` արտահայտիչ: Գեղեցկության դասական ըմբռնումները խառնվում էին և ընկրկում մի ցանկության առաջ` հասկանալ նրա արտաքինի «ձգողության», նրա հմայքի գաղտնիքը: Կնճիռներ … մի ուրիշի դեմքին ծերություն են վկայում, իսկ Հրաչյայի դիմագծերին նրանք հաղորդում էին կամք և ուժ: Դեմքի առնացի արտահայտությունը մեղմում էր աչքերի կապույտը: Խորունկ, բովանդակալի, հաճախ առանց խոսքի օգնության արտահայտում էին մի ամբողջ կյանքի պատմություն:

Նյութը` Ք. Ա-ի