Կգրե՞ր արդյոք Ավետն իր վսեմ, վեհաշունչ սիմֆոնիաները, եթե Ալֆրեդ մնար

Գիտություն և Մշակույթ 22 Ապրիլ, 2013 18:53

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Մ. Ռուխկյանի «ԱՎԵՏ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ ԿՈՄՊՈԶԻՏՈՐ, ՄՏԱԾՈՂ, ՓԻԼԻՍՈՓԱ...» հոդվածից մեկ փոքրիկ հատված:

Այսպես ենք այսօր ընկալում նրան՝ շատ ավելի լայն, քան կյանքի օրոք էր (այսինքն` կոմպազիտոր, մտածող, փիլիսոփա)։ Կոմպոզիտորը, որ այս աշխարհը լքեց 1994թ., 65 տարեկանում, արդեն՝ ճանաչված ու նշանավոր, տարեցտարի խորացնում է իր ազդեցությունը մեզ վրա, երաժշտական ողջ աշխարհի վրա։

Նրա երկրորդ օպերան՝ «Երկրաշարժը», գրված 1984թ. գերմանացի գրող Հենրիխ ֆոն Քլեյսթի պատմվածքի հիման վրա, որը ժամանակին պատվիրել էին Գալե քաղաքի թատրոնը և գերմանական «Edition Peters» հրատարակչությունը, 2003-ից չորս սեզոն ներկայացվում էր Մյունխենի օպերային թատրոնում՝ ավելացնելով Տերտերյանի երկրպագուների թիվը, ինչպես նաև տարածելով թատրոնի համբավը ժամանակակից օպերաների բեմադրությունների իրականացման գործում։ Ավետ Տերտերյանի «Երկրաշարժ» օպերան Գերմանիայում արժանացել է Վոլֆ Էբերմանի անվան միջազգային մրցանակի, որը երեք տարին մեկ անգամ շնորհում է Միջազգային թատերական ինստիտուտի երաժշտական կոմիտեն, իսկ օպերայի բեմադրությունը վերջին տարիներին Եվրոպայում լավագույնն է ճանաչվել։ 2008թ. «Երկրաշարժ» օպերայի բեմականացումն իրականացվեց Երևանում՝ դիրիժոր Ռուբեն Ասատրյանի ղեկավարությամբ և Լևոն Իվանյանի բեմական ձևավորմամբ։ Նրա սիմֆոնիաները հնչում են Հայաստանում, Ռուսաստանում, եվրոպական շատ երկրներում։

Ավետ Տերտերյանը ծնվել է Բաքվում 1929թ., հայտնի բժիշկ Ռուբեն Տերտերյանի ընտանիքում։ Ընտանիքում երաժշտության և թատրոնի պաշտամունք կար։ Ե՛վ հայրը՝ Ռուբեն Տերտերյանը, և՛ մայրը՝ Կարմենը, երաժշտական ձիրք ունեին, հիանալի երգում էին և սիրողական համերգների, նույնիսկ օպերային ներկայացումների մշտական մասնակիցներն էին։ Ընտանիքում այնքան հրապուրված էին երաժշտությամբ, որ զավակներին կոչել էին օպերային հերոսների անուններով. ավագի անունն էր Ալֆրեդ՝ ի պատիվ Վերդիի «Տրավիատայի» հերոսի, կրտսերին՝ Գերման՝ ի պատիվ Չայկովսկու «Պիկովայա դամայի» հերոսի։ 16 տարեկանում Ալֆրեդ Տերտերյանն ընդունվեց երաժշտական ուսումնարան և երկու տարի անց, կոմպոզիտոր Աշոտ Սաթյանի՝ Տերտերյանների ազգականի խորհրդով գնաց Մոսկվա։ Նրա խորհրդատուն դարձավ Գ.Ի. Լիտինսկին, որի մոտ ընդամենը երեք տարի առաջ կատարելագործման դասընթացներ էին անցել հայ կոմպոզիտորներ Էդվարդ Միրզոյանը, Ալեքսանդր Հարությունյանը, Առնո Բաբաջանյանը, Ադամ Խուդոյանը։ Լսելով սկսնակ կոմպոզիտորի ռոմանսները՝ իմաստուն Գ.Ի. Լիտինսկին խորհուրդ տվեց նրան մեկնել Երևան և սովորել այնտեղ, որտեղ արդեն կային լուրջ կոմպոզիտորական դպրոցի բոլոր սաղմերը։

Պատմական հայրենիքում գտնվելը երիտասարդ կոմպոզիտորին իր կոչման նոր գիտակցում տվեց, անմոռանալի տպավորություններ թողեց։ «Հնչյունի, լեզվի երաժշտության, հավանաբար՝ հենց մթնոլորտի և հողի հնչողության միջոցով էի ես թափանցում հայ ազգային մշակույթի ոգու մեջ։ Այստեղ ամեն ինչ այլ կերպ էր հնչում. այլ կերպ էր երգում բնությունն ինքը, օդը, լեռները, գետերը, այլ կերպ էր լուսավորում արևը... Ամեն ինչ իմ մեջ այլ երաժշտության էր վերաձուլվում, այլ հնչյունների, որոնք իմ մեջ արթնացրին այն, ինչ դրված էր գենետիկորեն՝ իմ ազգային էությունը։ Քանզի չի կարելի մարդու մեջ արթնացնել այն, ինչ չկա ի սկզբանե...»,- հետագայում պատմել է նա։

Երկու տարի սովորելով Ռոմանոս Մելիքյանի անվան ուսումնարանում՝ Ալֆրեդ Տերտերյանն ընդունվում է Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիա՝ Էդվարդ Միրզոյանի կոմպոզիցիայի դասարան։ Այստեղ նա իր համար բարեկամական և ստեղծագործական միջավայր է ձեռք բերում՝ լիցքավորված երիտասարդ էներգիայով, հրացայտ հումորով, ազատ երևակայությամբ։ Էդվարդ Միրզոյանի կոմպոզիտորական դասարանն այն ժամանակ գեղարվեստական ստուդիա էր հիշեցնում. նրա տաղանդավոր աշակերտներից Ջիվան Տեր-Թադևոսյանը, Կոնստանտին Օրբելյանը, Խաչատուր Ավետիսյանը և մյուսներն իրենց ուսուցչից այնքան էլ երիտասարդ չէին։ Սիմֆոնիկ մեծ պրեմիերաները հաջորդում էին մեկը մյուսին. Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը համերգներին կատարում էր ոչ միայն հայ դասականների՝ Ալեքսանդր Սպենդիարովի, Արամ Խաչատրյանի, նշանավոր երաժիշտներ Գրիգոր Եղիազարյանի, Անուշավան Տեր-Ղևոնդյանի, այլ նաև ուսանող-կոմպոզիտորների ստեղծագործությունները։ Այստեղ՝ Էդվարդ Միրզոյանի դասարանում է Ալֆրեդ Տերտերյանը ստանում իր նոր անունը՝ Ավետ, ինչը «բարի լուր» է նշանակում։ Այս անունն ասես երիտասարդ կոմպոզիտորի կյանքի վրա իր կնիքը դրեց և, հաշվի առնելով մարդու ճակատագրի վրա անվան ազդեցությունը, կարելի է տալ այսպիսի մի հարց. կգրե՞ր արդյոք Ավետն իր վսեմ, վեհաշունչ սիմֆոնիաները, եթե Ալֆրեդ մնար։

Ավետ Տերտերյանը կոնսերվատորիան ավարտեց Հովհ.Թումանյանի և Հովհ.Շիրազի խոսքերով գրված «Հայրենիք» վոկալ-սիմֆոնիկ շարքով։ Պրեմիերան տեղի ունեցավ 1959թ. Ֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճում։ Տերտերյանի երաժշտության առաջին ջերմեռանդ երկրպագուներն էին դիրիժոր Արամ Քաթանյանը, որը ղեկավարում էր նվագախումբը, և հիանալի երգիչներ Իզաբելա Այդինյանն ու Միհրան Երկաթը։ Դա Ավետ Տերտերյանի երաժշտության առաջին մեծ ցուցադրությունն էր, որն իր թարմությամբ, անկեղծ ոգեղենությամբ, մի ինչ-որ արտասովոր հպարտությամբ ոգեշնչում էր լսարանին։ Բայց որոշ կոմպոզիտորների և երաժշտագետների այն չափից ավելի ավանգարդային թվաց։ Այդ երաժշտությունը քննադատվեց, սակայն երեք տարի անց՝ 1962թ., Ավետ Տերտերյանը «Հայրենիք» շարքի համար արժանացավ Համամիութենական մրցանակի, իսկ 1963թ. երկին իսկական հաղթարշավ էր սպասվում։ Դա տեղի ունեցավ Մոսկվայում, ԽՍՀՄ Կոմպոզիտորների միության հերթական պլենումում։ Ավետ Տերտերյանի «Հայրենիք» վոկալ-սիմֆոնիկ ստեղծագործությունը բացեց պլենումի համերգաշարը Միությունների տան Սյունազարդ դահլիճում։ Այն հիասքանչ կատարեց Հեռուստառադիոպետկոմի սիմֆոնիկ նվագախումբը՝ Ա.Ժուրայտիսի ղեկավարությամբ, Ի.Այդինյանի և Մ.Երկաթի մասնակցությամբ, և շռնդալից հաջողություն ունեցավ։

Նման սկիզբը ոգևորում էր։ Կոմպոզիտորը որոշում է կրկին իրեն փորձել նույն ժանրում և գրում է վոկալ-սիմֆոնիկ շարք Ե.Չարենցի խոսքերով, որն ընդամենը մեկ անգամ է կատարվում, և անմիջապես մտածում է օպերա գրելու մասին։ Հենց այդ ժամանակ էլ տեղի է ունենում նրա հանդիպումը մոսկվացի հայտնի ռեժիսոր Լև Միխայլովի հետ, որն այդ տարիներին Մոսկվայի Ստանիսլավսկու և Նեմիրովիչ-Դանչենկոյի անվան օպերային թատրոնի գլխավոր ռեժիսորն էր։ Այդ հանդիպումը շատ բան է որոշում կոմպոզիտորի կյանքում։ Լև Միխայլովը ցանկություն է հայտնում լսելու «Հայրենիք» վոկալ-սիմֆոնիկ շարքի ձայնագրությունը։ Ակնհայտորեն հետաքրքրված ռեժիսորը երիտասարդ կոմպոզիտորին առաջարկում է գրել օպերա Բ.Բրեխտի «Կուրաժ մայրիկը» դրամայի թեմայով։ Խանդավառված այսքան հետաքրքիր ստեղծագործական խնդրով՝ Ավետ Տերտերյանը մեկնում է Գերմանիա, ծանոթանում Բերթոլդ Բրեխտի անվան թատրոնի աշխատանքների, թատրոնի դերասանների հետ, որոնց մեջ էր նաև Բ.Բրեխտի այրին՝ լեգենդար Ելենա Վայգելը։ Սակայն ամեն ինչ այնպես դասավորվեց, որ Ավետ Տերտերյանն արդյունքում օպերա գրեց այլ սյուժեով, որը կոմպոզիտորին առաջարկեց լրագրող Վ.Շահնազարյանը, այն է՝ Ա.Լավրենևի «Քառասունմեկերորդը», ըստ որի 1956թ. նկարահանվել էր Գրիգորի Չուխրայի համանուն ֆիլմը։ Օպերան գրվեց մեծ ոգեշնչվածությամբ և շուտով ընդունվեց Սպենդիարովի անվան օպերայի և բալետի թատրոնում բեմականացվելու համար։ Լև Միխայլովը՝ որպես խորհրդատու, գլխավորեց ստեղծագործական հիանալի կոլեկտիվը, որտեղ էին թատրոնի գլխավոր դիրիժոր, տաղանդավոր և փորձառու Արամ Քաթանյանը, այն ժամանակ արդեն նշանավոր նկարիչ Մինաս Ավետիսյանը, պրոֆեսիոնալ օպերային ռեժիսոր Վահագն Բագրատունին, որը հանդես էր գալիս նաև ներկայացումը Չարենցի «Ամբոխները խելագարված» պոեմի ընթերցմամբ բացող Պոետի դերում, գերազանց երգիչներ, այդ նույն Միհրան Երկաթը, որն արդեն ծանոթ էր Տերտերյանի երաժշտությանը, Աննա Նշանյանը և այլք։

Պրեմիերան տեղի ունեցավ 1967թ.։ Դիրիժորի վահանակի առջև կանգնած էր թատրոնի երկրորդ դիրիժոր Գերման Տերտերյանը։

Հետագայում օպերան ներկայացվում էր Արամ Քաթանյանի ղեկավարությամբ, և միշտ ներկայացմանը մեծ հաջողություն էր ուղեկցում։ «Հրե օղակ» օպերան Ավետ Տերտերյանին միջազգային լայն ճանաչում բերեց։ Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի դերասանների կատարմամբ այն դիտեցին Լենինգրադում՝ Կիրովի անվան թատրոնի բեմահարթակին։ 10 տարի անց՝ 1977թ., «Հրե օղակ» օպերան բեմականացվեց Գալե քաղաքի (Գերմանիա, ԳԴՀ) «LT» թատրոնի բեմում. այստեղ դրա պրեմիերան դիրիժոր Հանս Վենցելը, որը ծանոթ էր Տերտերյանի սիմֆոնիաներին, վերածեց վառ հանդիսության. ներկայացումից առաջ, թատրոնի պատշգամբում երկու զուռնա նվագող հանդիսատեսին հրավիրում էին ժողովրդական տոնական մեղեդիներով, իսկ ընդմիջման ժամանակ, թատրոնի ճեմասրահում, խոհուն ու բանաստեղծորեն երկու դուդուկ էր նվագում։ Հաջորդ տարի նույն թատրոնի բեմում Տերտերյանի «Հրե օղակ» օպերան հանդիսավորապես բացեց Հենդելյան միջազգային 27-րդ փառատոնը։

Օպերայի շռնդալից հաջողությունից հետո Ավետ Տերտերյանը հիմնավորապես բնակություն հաստատեց «Դիլիջան» ստեղծագործական տանը, որը մինչ այդ արդեն հավանել էր աշխատելու համար։ 1971-ից նա Երևանի կոնսերվատորիայում գործիքավորման դասարան էր վարում և հինգշաբթի օրերին, երբ դասեր ուներ, գալիս էր Երևան։ Ավետ Տերտերյանը Հայաստանից դուրս էր գալիս միայն իր ստեղծագործությունների պրեմիերաների և երաժշտական մեծ համաժողովների առիթով։ Նա անխոնջ աշխատում էր՝ գրելով ութ սիմֆոնիա, «Ռիչարդ III» բալետն ըստ Շեքսպիրի, երկրորդ օպերան՝ «Երկրաշարժը»՝ գերմանացի գրող Հենրիխ ֆոն Քլեյսթի «Երկրաշարժ Չիլիում» նովելի սյուժեով՝ պատվիրված Գալե քաղաքի թատրոնի կողմից, մտահղացել էր գրել մեծ միստերիա V դարի հայ զորավար Վարդան Մամիկոնյանի մասին, սկսել էր Իններորդ սիմֆոնիան...