Գնդակահարելուց առաջ նրանց ստիպում էին իրենց համար գերեզմաններ փորել. Հենրի Մորգենթաու

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում» (Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու) գրքից` «Թուրքիայում ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուերի հուշերից» հոդվածից մեկ փոքրիկ հատված:

1915 թ. հայ ազգի բնաջնջումը որոշակի դժվարություններ հարուցեց, որպիսիք չկային 1895 թ. և ուրիշ տարիների թուրքերի կազմակերպած ջարդերի ժամանակ: Այդ վաղ շրջանում հայերը բավականաչափ հզորություն կամ դիմադրելու միջոցներ չունեին: Այն օրերին հայերին չէր թույլատրվում ռազմական պատրաստություն անցնել, ծառայել թուրքական բանակում կամ զենք կրել ... 1915 թ. սկզբներին Թուրքիայի ամեն մի քաղաքում հազարավոր հայեր կային, որոնք զինվորական ուսուցում էին անցել որպես զինվորներ, ունեին հրացաններ, ատրճանակներ և այլ զենք ինքնապաշտպանության համար: Վանի իրադարձությունները մեկ անգամ ևս ցույց տվեցին, որ այդ մարդիկ կարող են հաջողությամբ գործադրել իրենց զենքը … Որպեսզի ազգի բնաջնջման ծրագիրը հաջողություն ունենար, հարկ էր նախապես երկու քայլ անել. Անհրաժեշտ էր բոլոր խոշոր ու փոքր քաղաքներում բոլոր հայ զինվորներին զրկել պաշտպանության միջոցներից և նրանցից խլել արդեն ունեցած զենքը: Նախքան հայերին բնաջնջելը հարկավոր էր նրանց զինաթափել:

1915 թվականի սկզբին թուրքական բանակում ծառայող հայ զինվորները նոր կարգավիճակ ստացան: Մինչև այդ նրանց մեծամասնությունը շարայիններ էին, բայց այժմ նրանցից խլեցին զենքը, և նրանք վերածվեցին գործավարների: Այդ նախկին զինվորներն այժմ նկատեցին, որ փոխանակ ծառայելու … որպես հրետանավոր ու հեծելազորայիններ, իրենք դարձել են ճանապարհաշինարար բանվորներ ու բանող կենդանիներ:

Նրանց ուսերին էին բարդվում բոլոր տեսակի մատակարարումները բանակի համար, և օրորվելով բեռան ծանրության տակ, քշվելով թուրքերի մտրակներով ու սվիններով, նրանք պետք է հաղթահարելով հոգնածությունը, դժվարությամբ քարշ գային Կովկասի լեռներում: Երբեմն նրանք, բեռան տակ կքած, ստիպված էին իրենց առջև ճանապարհ բացել մարդաբոյ ձյան միջով: Փաստորեն նրանք ստիպված էին ամբողջ ժամանակ լինել բաց օդում և քնել մերկ գետնին, եթե վերակացուները, որոնք անընդհատ նրանց արթնացնում էին սվիններով խթելով, նրանց չէին զրկում այդ հնարավորությունից: Նրանց տալիս էին միայն ուտելիքի թերմացքը. եթե նրանք ուժասպառությունից չէին կարողանում ոտքի կանգնել, ապա նրանց թողնում էին այնտեղ, որտեղ պառկած էին, իսկ նրանց թուրք կեղեքիչները ոտքները կախ էին գցում, անշուշտ, միայն նրա համար, որ գողանան նրանց պատկանող իրերը, անգամ հագուստը: Եթե ճանապարհին մնացած զինվորներից որևէ մեկին հաջողվում էր հասնել նշանակման վայր, ապա հազվադեպ էր պատահում, որ նրան չսպաներին: Ամենից հաճախ հայ զինվորներին զգալիորեն ավելի շուտ էին սպանում, քանի որ սովորական երևույթ էր դարձել նրանց սառնասրտորեն գնդակահարելը: Գրեթե բոլոր դեպքերում վարվում էին նույն կերպ: Մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ հավաքում էին 50 – 100 մարդուց բաղկացած խմբեր, նրանց իրար էին կապկպում 4-ական մարդ և ապա տանում էին գյուղից ոչ հեռու մի մեկուսի տեղ: Հանկարծ օդը դղրդում էր հրացանների կրակոցներից, և թուրք զինվորները, որ ուղեկցել էին նրանց, շուտով վերադառնում էին ճամբար: Նրանք, ում ուղարկում էին թաղելու սպանվածների դիակները, գրեթե միշտ դրանք գտնում էին միանգամայն մերկ վիճակում, քանի որ թուրքերը, որպես կանոն, նրանց վրայից հանում էին ամբողջ հագուստը: Ինձ հայտնի մի քանի դեպքերում մարդասպանները իրենց զոհերի տառապանքները խորացնում էին նրանով, որ գնդակահարելուց առաջ նրանց ստիպում էին իրենց համար գերեզմաններ փորել:

Նյութը`  Ք. Ա.–ի